Đánh giá an toàn thực phẩm nuôi cấy: Góc nhìn khoa học về nghiên cứu độc tính trên động vật

Bs Ngô Hữu Thế
17.11.26
Last Updated

Nghiên cứu của Ong và cộng sự (2026) trên tạp chí Future Foods đã đánh giá tính khoa học của các nghiên cứu độc tính in vivo trong đánh giá an toàn thực phẩm nuôi cấy (cultivated food products). Với sự phát triển của công nghệ thực phẩm nuôi cấy, việc áp dụng khung đánh giá dựa trên bằng chứng (weight-of-evidence) thay vì các nghiên cứu cho ăn trên động vật (animal feeding studies) đang trở thành xu hướng quan trọng để đảm bảo an toàn thực phẩm mà vẫn thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Đánh giá rủi ro thực tế của thực phẩm nuôi cấy

Việc đánh giá rủi ro thực tế đòi hỏi sự phân biệt rõ ràng giữa mối nguy (hazard) và rủi ro (risk). Mối nguy là tiềm năng gây hại nội tại, trong khi rủi ro đánh giá khả năng và mức độ tiếp xúc với mối nguy đó. Hầu hết các mối nguy trong thực phẩm nuôi cấy đã được đặc trưng hóa tốt và tương đồng với thực phẩm truyền thống. Khung đánh giá theo tầng (tiered framework) tích hợp dữ liệu từ y văn, phương pháp đọc chéo (read-across), phân tích sinh hóa, in vitro và in silico giúp đánh giá các mối nguy tương xứng với mức độ liên quan và phơi nhiễm, tránh các thử nghiệm không cần thiết.

Cơ sở so sánh và thành phần

Các sản phẩm truyền thống cung cấp khung tham chiếu cho thực phẩm nuôi cấy về thành phần, dư lượng, tạp chất và giá trị dinh dưỡng. Phân tích thành phần dinh dưỡng là một phần thiết yếu của đánh giá an toàn. Các sai lệch về thành phần cần được đặc trưng hóa, đặc biệt nếu sản phẩm thay thế thực phẩm truyền thống. Các phương pháp phân tích như sắc ký lỏng hiệu năng cao (high performance liquid chromatography - HPLC), sắc ký khí - khối phổ (gas chromatography-mass spectrometry - GC-MS) và phân tích axit béo được sử dụng để đảm bảo các axit béo thiết yếu được duy trì ở mức phù hợp và hạn chế tối đa chất béo chuyển hóa (trans-fat).

Đặc trưng hóa dòng tế bào và dư lượng

Dòng tế bào là nền tảng của thực phẩm nuôi cấy, do đó việc xác định và đặc trưng hóa đúng là rất quan trọng. Các phương pháp xác thực tiêu chuẩn như mã vạch DNA (DNA barcoding) và xác thực phân tử được áp dụng rộng rãi. Đối với dư lượng, môi trường nuôi cấy chứa nhiều thành phần cần được đánh giá về nguồn gốc, thành phần và hồ sơ độc tính. Mức độ dư lượng của các thành phần môi trường nuôi cấy trong tế bào thu hoạch có thể được đánh giá đầy đủ thông qua việc thiết lập biên độ phơi nhiễm (Margin of Exposure - MoE) so với các điểm tham chiếu độc tính.

Tạp chất và tính gây dị ứng

Thực phẩm nuôi cấy được sản xuất trong môi trường kiểm soát, nơi các yếu tố như ô nhiễm và truyền bệnh giảm đáng kể so với động vật nguyên con. Tuy nhiên, các tạp chất từ đầu vào hoặc quy trình như kháng sinh, thuốc diệt nấm và kim loại nặng vẫn cần được giám sát. Đánh giá tính gây dị ứng tập trung vào các đầu vào (môi trường, giàn giáo) và tiềm năng gây dị ứng nội tại của tế bào. Các phương pháp hiện tại dựa trên khung bằng chứng, kết hợp so sánh trình tự tin sinh học in silico với các chất gây dị ứng đã biết và các xét nghiệm in vitro như mô phỏng tiêu hóa.

Lý do áp dụng các phương pháp thay thế nghiên cứu cho ăn trên động vật

Các nghiên cứu cho ăn trên động vật toàn phần đối mặt với những hạn chế về khoa học và thực tiễn. Sự đồng thuận giữa các loài thấp làm giảm giá trị dự đoán của mô hình động vật đối với sức khỏe con người. Việc đưa thực phẩm toàn phần vào chế độ ăn của động vật có thể yêu cầu xử lý như đông khô và nghiền bột, làm thay đổi đặc tính dinh dưỡng và hóa học. Hơn nữa, chuột không thích nghi với chế độ ăn hoàn toàn từ thịt, dẫn đến các phản ứng sinh lý bất lợi không liên quan đến mô hình ăn uống của con người.

Thiết kế thử nghiệm cho ăn: Nghiên cứu tình huống

Một nghiên cứu độc tính liều lặp lại 90 ngày chưa công bố, tuân thủ các nguyên tắc Thực hành Phòng thí nghiệm Tốt (Good Laboratory Practice - GLP) của OECD, đã đánh giá độc tính cơ quan đích tiềm ẩn của tế bào nuôi cấy trên chuột Sprague-Dawley. Chuột được dùng liều 1250, 2500 và 5000 mg/kg trọng lượng cơ thể/ngày. Kết quả cho thấy không có thay đổi đáng kể về mặt độc tính hoặc thống kê ở bất kỳ liều nào. Mức không quan sát thấy tác dụng phụ (NOAEL) được xác định là 5000 mg/kg bw/ngày.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu10 con đực và 10 con cái mỗi nhóm liều, 5 con đực và 5 con cái mỗi nhóm phục hồi 28 ngày
Liều dùng1250, 2500, 5000 mg/kg trọng lượng cơ thể/ngày
Thời gian nghiên cứu91 ngày liên tiếp
NOAEL5000 mg/kg bw/ngày
Kết quả độc tínhKhông có thay đổi đáng kể về mặt độc tính hoặc thống kê
Bình luận: Thông tin theo Ong và cộng sự (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Nghiên cứu này minh họa rằng các thử nghiệm độc tính liều cao trên động vật có thể không cung cấp dữ liệu có giá trị gia tăng cho thực phẩm nuôi cấy do sự khác biệt về chuyển hóa và chế độ ăn. Hạn chế chính là nghiên cứu này chưa được công bố rộng rãi và cần được xem xét trong bối cảnh khung đánh giá tổng thể.
  • Ưu tiên sử dụng khung đánh giá dựa trên bằng chứng (weight-of-evidence) thay vì thử nghiệm động vật mặc định.
  • Tập trung vào đặc trưng hóa thành phần, phân tích dư lượng và các phương pháp in vitro/in silico.
  • Sử dụng các phương pháp tiếp cận mới (NAMs) để đánh giá độc tính một cách khoa học và nhân đạo hơn.
  • Đánh giá tính gây dị ứng thông qua so sánh trình tự tin sinh học và các xét nghiệm tiêu hóa mô phỏng.
  • Áp dụng các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm đã được thiết lập cho các loại thực phẩm mới khác vào thực phẩm nuôi cấy.

Tài liệu tham khảo:

Ong, K.J., Rivero-Pino, F., Lim, C., Lee, S.Y., Lee, A.P., Feng, W., Powell, D., 2026. Scientific perspective on animal toxicological studies for the safety assessment of cultivated food products. Future Foods, 14, 101215. DOI: 10.1016/j.fufo.2026.101215.

Xem thêm