Axit chlorogenic (CGA) là một hợp chất phenolic tự nhiên phổ biến trong thực phẩm thực vật, được công nhận rộng rãi nhờ các hoạt tính chống oxy hóa và kháng viêm (Wang et al., 2026). Các bệnh lý hệ tiêu hóa như loét dạ dày (GU), viêm loét đại tràng (UC), bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chức năng chuyển hóa (MASLD) và ung thư đại trực tràng (CRC) đang trở thành gánh nặng y tế toàn cầu, với quá trình bệnh lý chung là sự sản sinh quá mức các loại oxy phản ứng (ROS), suy giảm hệ thống phòng thủ chống oxy hóa và mất cân bằng nội môi oxy hóa khử (Kim et al., 2012).
Nguồn gốc Axit Chlorogenic
CGA hiện diện tự nhiên trong nhiều nguồn thực phẩm như cà phê, trà, trái cây và rau quả. Cà phê và các sản phẩm từ cà phê là nguồn cung cấp CGA phong phú nhất (Li et al., 2020). Hàm lượng CGA trong hạt cà phê có sự biến thiên đáng kể theo vùng địa lý và kiểu gen; ví dụ, hàm lượng tổng CGAs trong Coffea canephora cao hơn khoảng 30% so với Coffea arabica (Rodrigues et al., 2015). Trà cũng là nguồn cung cấp CGA quan trọng, trong đó trà mate (Ilex paraguariensis) chứa hàm lượng tương đối cao (Meinhart et al., 2017). Ngoài ra, các loại trái cây như táo, đào, việt quất và các loại rau như cải xoăn, ngưu bàng cũng chứa lượng CGA đáng kể (Ryu et al., 2020). CGA cũng là thành phần hoạt tính sinh học quan trọng trong các loại cây dược liệu như Lonicera japonica và Eucommia ulmoides (Xue et al., 2023).
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Hàm lượng CGA trong cà phê Ethiopia (hạt xanh) | 4220 mg/100 g (DW) |
| Hàm lượng CGA trong trà Yerba mate | 9190 mg/100 g (DW) |
| Hàm lượng CGA trong việt quất (tươi) | 175.894 mg/100 g (FW) |
| Hàm lượng CGA trong khoai tây (củ tươi) | 0.30–0.44 mg/100 g (FW) |
Đặc điểm Hóa học và Hoạt tính Chức năng
CGA (5-O-caffeoylquinic acid, 5-CQA) có công thức phân tử C16H18O9 và trọng lượng phân tử 354.31 g/mol (Clifford et al., 2017). Cấu trúc catechol của CGA là cơ sở quan trọng cho hoạt tính oxy hóa khử, cho phép nó thực hiện quá trình khử hydro để tạo thành các chất trung gian o-quinone (Xiang et al., 2025). CGA thể hiện nhiều hoạt tính sinh học bao gồm chống oxy hóa, kháng viêm, điều hòa chuyển hóa glucose và lipid, kháng khuẩn và chống ung thư (Singh et al., 2025; Yao et al., 2026). Cơ chế kháng viêm của CGA bao gồm ức chế sự gắn kết của lipopolysaccharide (LPS) vào yếu tố biệt hóa tủy 2 (MD-2), từ đó chặn con đường tín hiệu TLR4/NF-κB và giảm biểu hiện của các chất trung gian gây viêm như TNF-α và IL-6 (Li et al., 2025).
Chiết xuất, Độ ổn định và Sinh khả dụng
Độ ổn định của CGA bị ảnh hưởng mạnh bởi pH, nhiệt độ và ánh sáng. Điều kiện axit giúp duy trì độ ổn định, trong khi nhiệt độ cao thúc đẩy quá trình đồng phân hóa và phân hủy nhiệt (Friedman & Jürgens, 2000). Sinh khả dụng đường uống của CGA thấp do hấp thu qua đường tiêu hóa không hoàn toàn và phụ thuộc nhiều vào quá trình chuyển hóa bởi hệ vi sinh vật đường ruột (Zalewska et al., 2025). Sau khi hấp thu, CGA được phân bố nhanh chóng đến các mô như gan, thận, phổi, tim và lách (Veras et al., 2022). Các hệ thống phân phối như liposome biến đổi TPGS hoặc các hạt nano lipid cấu trúc nano (NLCs) đã được nghiên cứu để cải thiện sinh khả dụng của CGA (Khan et al., 2016).
Căng thẳng Oxy hóa trong Bệnh lý Tiêu hóa và Vai trò của CGA
Căng thẳng oxy hóa (oxidative stress) là đặc điểm bệnh lý chung của các bệnh tiêu hóa, liên quan đến việc sản xuất ROS quá mức, suy giảm hệ thống phòng thủ chống oxy hóa và rối loạn chức năng ty thể (Schanne et al., 2025). CGA điều hòa các quá trình này thông qua việc trực tiếp quét gốc tự do, tăng cường hệ thống phòng thủ chống oxy hóa nội sinh (như Nrf2/ARE), điều hòa tín hiệu viêm và duy trì cân bằng nội môi ty thể (Hammad et al., 2023). Trong các mô hình bệnh lý như viêm loét đại tràng (UC) hoặc tổn thương gan do thuốc (DILI), CGA đã chứng minh khả năng giảm ROS, MDA và phục hồi hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa như SOD và GSH-Px (Pang et al., 2015; Zhou et al., 2016).
Bình luận: Thông tin theo [Wang et al., 2026]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các bằng chứng về hiệu quả của CGA trong bệnh lý tiêu hóa chủ yếu đến từ các nghiên cứu tiền lâm sàng (in vitro và in vivo). Các thử nghiệm lâm sàng trên người còn hạn chế về cỡ mẫu và kết quả chưa nhất quán, đặc biệt trong bệnh gan nhiễm mỡ (MASLD). Cần thận trọng khi ngoại suy liều lượng từ mô hình động vật sang người.
Kết luận và Hướng nghiên cứu tương lai
Mặc dù CGA có tiềm năng lớn trong việc hỗ trợ sức khỏe tiêu hóa, nhưng sinh khả dụng thấp và bằng chứng lâm sàng hạn chế vẫn là những thách thức chính. Các nghiên cứu tương lai cần tập trung vào việc tối ưu hóa hệ thống phân phối, xác định liều lượng hiệu quả và thực hiện các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng dài hạn trên người để làm rõ tính an toàn và hiệu quả lâm sàng (Yu et al., 2022).
- CGA có tiềm năng bảo vệ niêm mạc tiêu hóa thông qua cơ chế chống oxy hóa và kháng viêm.
- Sinh khả dụng của CGA thấp, cần các công nghệ phân phối tiên tiến để cải thiện hiệu quả.
- Tác dụng của CGA trong ung thư (như CRC) có thể phụ thuộc vào bối cảnh (có thể gây độc tế bào ung thư thông qua cơ chế pro-oxidant).
- Cần thận trọng với các tương tác thuốc tiềm ẩn do CGA có thể ức chế nhẹ hoạt tính CYP2E1 và CYP1A2.
- Bằng chứng lâm sàng trên người còn thiếu hụt, cần các thử nghiệm quy mô lớn hơn.
Tài liệu tham khảo:
Yihong Wang, Xiaoyu Huang, Sen Wang, Rongjie Li, Letian Zhang, Xinyu Yu, Yifei Liu, Ni Zhu, Yanhong Zhou, 2026, Dietary chlorogenic acid and digestive health: sources, bioavailability, antioxidant mechanisms and intervention potential, Journal of Functional Foods, 146, 107564, https://doi.org/10.1016/j.jff.2026.107564