Bản đồ giác mạc, đo đạc độ dày và phân tích sóng mặt trong phẫu thuật khúc xạ

Bs Ngô Hữu Thế
20.11.26
Last Updated

Việc đánh giá chính xác trước phẫu thuật, theo dõi thay đổi sau phẫu thuật và lập kế hoạch điều trị bổ sung là ba trụ cột chính trong quản lý bệnh nhân phẫu thuật khúc xạ, dựa trên dữ liệu từ Cooke và McGhee (2009). Hiểu biết sâu sắc về bản đồ giác mạc (corneal topography), đo đạc độ dày (tomography) và phân tích sóng mặt (wavefront analysis) là yêu cầu bắt buộc đối với phẫu thuật viên nhãn khoa hiện đại.

Đánh giá bệnh nhân trước phẫu thuật

Trước khi thực hiện phẫu thuật khúc xạ, việc sàng lọc các bất thường giác mạc là bắt buộc. Phẫu thuật viên cần trực tiếp kiểm tra bản đồ topography/tomography của từng mắt. Giác mạc bình thường có hình dạng prolate, dẹt dần ở ngoại vi. Bán kính cong trung tâm trung bình là 7,8 mm, tương đương công suất trung bình 43,5 D (khoảng 39,0–48,0 D). Một số ít bệnh nhân chính thị có thể có công suất trung tâm lên tới 50,0 D. Hai mắt của một cá nhân thường là hình ảnh phản chiếu không chồng khít lên nhau (enantiomorphism), giúp ích trong việc so sánh đối bên để xác định tính bình thường của giác mạc.

Phân tích sóng mặt

Phân tích sóng mặt (wavefront analysis) mô tả sự sai lệch so với hệ thống quang học hoàn hảo. Sau khi chỉnh sửa cầu và trụ, các sai lệch còn lại được gọi là sai lệch bậc cao (higher-order aberrations). Hệ thống này có thể mô tả sai số khúc xạ chính xác tới 0,05 μm. Các khái niệm quan trọng bao gồm hàm trải điểm (point spread function - PSF) và các thiết bị đo sóng mặt (wavefront aberrometers) như Shack-Hartmann, Tscherning và Slit skiascopy. Hơn 99% sai số sóng mặt nằm trong bốn bậc đầu tiên của đa thức Zernike. Trong một nghiên cứu trên 108 mắt người trẻ, sai lệch bậc hai chiếm 90,8%, bậc ba 6,4%, bậc bốn 2,6% và bậc năm 0,2%.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Giá trị độ cao trước bình thường< 16,5 μm
Giá trị tối đa độ cao sau bình thường< 40 μm
Tỷ lệ keratoconus lâm sàng0,03–0,05% (tới 6–12% ở bệnh nhân yêu cầu phẫu thuật khúc xạ)
Tỷ lệ ectasia sau LASIK0,04–0,6%
Độ dày giường mô đệm tiêu chuẩn250 μm

Đánh giá bất thường giác mạc

Các tình trạng như keratoconus, thoái hóa bờ pellucid (pellucid marginal degeneration), hội chứng lệch đỉnh (displaced apex syndrome) và biến dạng giác mạc do kính áp tròng (contact lens-related corneal warpage) cần được sàng lọc kỹ. Đối với người đeo kính áp tròng cứng (RGP), các chuyên gia khuyến cáo nên ngừng đeo 6 tuần trước khi đánh giá để đạt độ ổn định khúc xạ. Nghiên cứu trên 55 mắt cho thấy 43,6% mắt cần hơn 3 tuần ngừng đeo kính để đạt ổn định topography.

Theo dõi sau phẫu thuật

Phân tích topography sau phẫu thuật giúp xác định nguyên nhân gây khó chịu cho bệnh nhân. Các kiểu hình ablation sau PRK bao gồm uniform (44%), keyhole (12%), semicircular (18%) và central island (26%). Đảo trung tâm (central island) là vùng tăng công suất >3 D, có thể gây song thị đơn nhãn. Decentration (lệch tâm) >1 mm có thể gây chói và quầng sáng. Trong một nghiên cứu trên 49 mắt, độ lệch tâm trung bình là 0,42 mm.

Bình luận: Thông tin theo Cooke và McGhee (2009); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Cần lưu ý rằng việc phân biệt giữa decentration thực sự và hồi phục không đối xứng (asymmetric healing) là một thách thức lâm sàng, đòi hỏi phân tích topography sớm thay vì muộn.
  • Luôn kiểm tra bản đồ topography/tomography trước phẫu thuật cho mọi bệnh nhân.
  • Ngừng đeo kính áp tròng RGP ít nhất 6 tuần trước khi đánh giá phẫu thuật để đảm bảo độ ổn định.
  • Sử dụng bản đồ subtraction để theo dõi tiến triển và lập kế hoạch điều trị bổ sung.
  • Cảnh giác với các dấu hiệu ectasia như độ dày giường mô đệm <250 μm hoặc bản đồ độ cao bất thường.
  • Phân tích sai lệch bậc cao bằng wavefront để hiểu rõ nguyên nhân gây giảm thị lực ở bệnh nhân có khúc xạ khách quan tốt.

Tài liệu tham khảo:

Cooke, C. A., & McGhee, C. N. J., 2009, Interpreting corneal topography, tomography, and wavefront analysis, Corneal Surgery: Theory, Technique and Tissue, 725-738.

Xem thêm