Phẫu thuật rạch giác mạc điều trị loạn thị và rạch thư giãn giác mạc ngoại vi

Bs Ngô Hữu Thế
20.11.26
Last Updated

Phẫu thuật rạch giác mạc (incisional keratotomy) là một trong những kỹ thuật phẫu thuật khúc xạ giác mạc đầu tiên được thực hiện. Theo tài liệu, loạn thị là tình trạng phổ biến với 95% mắt có loạn thị có thể phát hiện lâm sàng và 75% dân số có loạn thị có ý nghĩa lâm sàng. Chương này cung cấp tổng quan về kỹ thuật rạch giác mạc điều trị loạn thị (astigmatic keratotomy) và rạch thư giãn giác mạc ngoại vi (peripheral corneal relaxing incisions) trong thực hành nhãn khoa.

Lịch sử

Phẫu thuật rạch giác mạc điều trị loạn thị có thể là thủ thuật khúc xạ giác mạc đầu tiên. Năm 1885, Schiötz báo cáo ca lâm sàng bệnh nhân có 19.50 D loạn thị sau phẫu thuật đục thủy tinh thể, được điều trị bằng rạch xuyên 3.5 mm tại vùng rìa (limbus) ở kinh tuyến dốc, giúp giảm loạn thị xuống còn 7.00 D. Sau đó, Lucciola là người đầu tiên báo cáo sử dụng rạch giác mạc không xuyên (nonperforating) để điều trị loạn thị. Năm 1894, Bates mô tả 6 bệnh nhân có tình trạng dẹt giác mạc tại kinh tuyến có sẹo phẫu thuật hoặc chấn thương, từ đó đề xuất rạch giác mạc vuông góc với kinh tuyến dốc để điều trị loạn thị. Năm 1896, Lans thực hiện nghiên cứu hệ thống trên thỏ, xác định các nguyên tắc cơ bản: rạch ngang làm dẹt kinh tuyến vuông góc và làm dốc kinh tuyến đối diện, với các vết rạch sâu và dài hơn sẽ có hiệu quả lớn hơn.

Nguyên tắc rạch giác mạc

Các nguyên tắc cơ bản của rạch giác mạc điều trị loạn thị (astigmatic keratotomy) áp dụng cho mọi loại loạn thị bao gồm: (1) Vết rạch được đặt tại kinh tuyến dốc (steep corneal meridian), là kinh tuyến song song với trục trụ dương (plus-cylinder refraction axis) và có công suất lớn nhất trên đo khúc xạ giác mạc (keratometry). (2) Khái niệm coupling (tỷ lệ dẹt kinh tuyến rạch so với dốc kinh tuyến vuông góc 90°). Hầu hết rạch cung (arcuate incisions) gần vùng rìa có tỷ lệ coupling là 1, không thay đổi tương đương cầu (spherical equivalent). Rạch ngắn (1-1.5 mm) hoặc rạch cung khoảng 20° có coupling >1 (gây dịch chuyển viễn thị). Rạch dài (2-5 mm) hoặc rạch cung 30-90° có coupling xấp xỉ 1. Rạch rất dài (5-6 mm) hoặc rạch cung 90-120° có coupling <1 (gây dịch chuyển cận thị). (3) Hiệu quả thay đổi loạn thị trên mỗi đơn vị chiều dài rạch tỷ lệ nghịch với kích thước vùng quang học (optical zone). (4) Hầu hết hiệu quả đạt được với cặp rạch đối xứng đầu tiên (chiếm 2/3 hiệu quả), thêm cặp rạch thứ hai tăng hiệu quả 25-33% nhưng ít dùng do tăng loạn thị không đều. (5) Không được để vết rạch rạch ngang hoặc rạch cung cắt ngang rạch hướng tâm (radial incisions) vì gây sẹo, nang biểu mô và hở vết mổ.

Lựa chọn bệnh nhân

Loạn thị >0.5 D xuất hiện ở 44% dân số, 8% có loạn thị ≥1.5 D và khoảng 10% có loạn thị >1 D. Mức loạn thị 1-2 D có thể làm giảm thị lực không kính xuống 20/30-20/50, và 2-3 D làm giảm xuống 20/70-20/100. Sau phẫu thuật đục thủy tinh thể ngoài bao, loạn thị >1 D rất phổ biến, với 20% trường hợp có loạn thị >3 D. Sau ghép giác mạc xuyên (penetrating keratoplasty), loạn thị >1 D là bình thường, với gần 10% trường hợp có loạn thị hậu phẫu cao. Bệnh nhân cần có khúc xạ ổn định. Bản đồ địa hình giác mạc (corneal topography) hỗ trợ đánh giá, lập kế hoạch và theo dõi hậu phẫu.

Kỹ thuật

Khúc xạ chủ quan được thực hiện trước phẫu thuật. Rạch cung thường đặt tại vùng quang học ≥7 mm. Rạch ngang dễ thực hiện hơn nhưng có thể gây loạn thị không đều hơn rạch cung. Khi sử dụng nomogram, giả định tỷ lệ coupling là 1. Hiệu quả phẫu thuật được điều chỉnh theo tuổi: giảm 2% mỗi năm cho bệnh nhân <30 tuổi và tăng 2% mỗi năm cho bệnh nhân >30 tuổi. Thiết bị bao gồm kính hiển vi phẫu thuật, dụng cụ đánh dấu rạch cung, dao kim cương và máy đo độ dày giác mạc siêu âm (ultrasonic pachymetry). Độ sâu dao được đặt sâu hơn 50 μm so với độ dày mỏng nhất đo được hoặc 100% độ dày tại vùng quang học mong muốn. Đối với vùng quang học 9-10 mm, nhiều phẫu thuật viên đặt cố định 600 μm.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ microperforation (PERK study)2.3%
Tần suất macroperforation0-0.45%
Hiệu quả thêm cặp rạch thứ hai25-33%
Điều chỉnh hiệu quả theo tuổi±2% mỗi năm (so với mốc 30 tuổi)
Độ sâu rạch tiêu chuẩn (ghép giác mạc)600 μm
Bình luận: Thông tin theo [Hardten & Chang, 2009]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ thuật rạch giác mạc hiện nay đã được thay thế phần lớn bởi phẫu thuật laser (LASIK, PRK) hoặc đặt thủy tinh thể nhân tạo điều chỉnh loạn thị (toric IOL). Việc nắm vững các nguyên tắc này vẫn có giá trị trong quản lý loạn thị sau ghép giác mạc hoặc các trường hợp đặc biệt không thể phẫu thuật laser. Cần lưu ý nguy cơ hở vết mổ và nhiễm trùng khi thực hiện các vết rạch sâu.

Các điểm thực hành quan trọng

  • Luôn kiểm tra độ dày giác mạc bằng siêu âm trước khi rạch để tránh thủng giác mạc.
  • Sử dụng nomogram điều chỉnh theo tuổi bệnh nhân để đạt kết quả dự đoán tốt hơn.
  • Tránh để các vết rạch cắt ngang nhau để giảm thiểu nguy cơ nang biểu mô và sẹo hóa.
  • Đối với loạn thị sau ghép giác mạc, có thể cân nhắc rạch tại vùng ghép-chủ (graft-host interface) nhưng cần thận trọng với nguy cơ hở vết mổ.
  • Kết quả 1 tháng sau phẫu thuật thường tương quan tốt với kết quả 1 năm, không nên can thiệp thêm cho đến khi khúc xạ và đo độ cong giác mạc ổn định.

Tài liệu tham khảo:

Hardten, D. R., & Chang, D. H., 2009, Chapter 85: Astigmatic keratotomy and peripheral corneal relaxing incisions, In: Corneal Surgery: Theory, Technique and Tissue, 4th Edition, Elsevier, pp. 749-759.

Xem thêm