Bệnh lý dị ứng mắt: Thách thức chẩn đoán và quản lý lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
6.11.26
Last Updated

Tại hội thảo AIOC 2026 (IC187), các chuyên gia đã thảo luận về bệnh lý dị ứng mắt, một tình trạng phổ biến ảnh hưởng đến khoảng 20% dân số và là nguyên nhân chính gây nghỉ học ở trẻ em. Bệnh lý này thường gây khó khăn trong chẩn đoán do sự tương đồng về triệu chứng với các bệnh lý bề mặt nhãn cầu khác, đòi hỏi bác sĩ nhãn khoa phải có chiến lược tiếp cận hệ thống để tránh chẩn đoán nhầm.

Tổng quan về bệnh lý dị ứng mắt

Bệnh lý dị ứng mắt ảnh hưởng đến 30-50% dân số, với triệu chứng xuất hiện ở 40-60% số người bị dị ứng. Sự nhầm lẫn trong chẩn đoán thường bắt nguồn từ sự tương đồng về dấu hiệu và triệu chứng giữa các thể bệnh. Theo phân loại truyền thống, có bốn loại viêm kết mạc dị ứng (allergic conjunctivitis): viêm kết mạc dị ứng đơn thuần, viêm kết mạc dị ứng theo mùa, viêm kết mạc dị ứng quanh năm và viêm kết mạc dị ứng cơ địa (atopic keratoconjunctivitis - AKC). Triệu chứng đặc trưng nhất là ngứa mắt. Việc phân biệt các thể bệnh dựa trên mức độ nghiêm trọng, thời điểm khởi phát và thời gian kéo dài triệu chứng. Ví dụ, viêm kết mạc dị ứng đơn thuần thường xuất hiện theo mùa (đặc biệt là mùa xuân) với biểu hiện phù nề nhẹ và đỏ mắt, trong khi thể quanh năm có triệu chứng tương tự nhưng kéo dài suốt năm.

Chẩn đoán phân biệt các bệnh lý giả dị ứng

Không phải mọi trường hợp đỏ mắt, phù kết mạc (chemosis) hay chảy nước mắt đều là dị ứng. Các nhóm bệnh cần phân biệt bao gồm: nhóm viêm kết mạc (virus, vi khuẩn), nhóm khô mắt (bao gồm viêm bờ mi và viêm tuyến Meibomius), viêm củng mạc (episcleritis), viêm kết mạc sụn trên (superior limbic keratoconjunctivitis - SLK) và các bệnh hiếm gặp như pemphigoid sẹo mắt (ocular cicatricial pemphigoid). Viêm kết mạc do virus thường gây cảm giác cộm xốn, kích ứng hơn là ngứa, thường bắt đầu ở một mắt rồi lan sang mắt kia, kèm theo dử mắt và phản ứng nang (follicular reaction). Ngược lại, dị ứng thường có phản ứng nhú (papillary reaction). Các trường hợp nghi ngờ dị ứng nhưng không đáp ứng điều trị cần được kiểm tra kỹ bờ mi để loại trừ các nguyên nhân như chấy rận (pediculosis) hoặc Demodex, vốn thường bị chẩn đoán nhầm là dị ứng ở trẻ em.

Quản lý y khoa và các biến chứng

Quản lý dị ứng mắt bao gồm điều trị dược lý và phi dược lý. Các thuốc điều trị bao gồm thuốc kháng histamine tại chỗ, thuốc ổn định tế bào mast và các thuốc tác dụng kép. Trong các trường hợp nặng hoặc kháng trị, có thể sử dụng steroid tại chỗ (cần thận trọng với áp lực nội nhãn và đục thủy tinh thể) hoặc các thuốc ức chế miễn dịch như cyclosporine và tacrolimus. Đối với các biến chứng nặng như loét khiên (shield ulcer) trong viêm kết mạc mùa xuân (vernal keratoconjunctivitis - VKC), việc can thiệp phẫu thuật như gọt nhú (papillae excision) hoặc ghép màng ối có thể được chỉ định. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc theo dõi lâu dài, đặc biệt ở bệnh nhân VKC, vì nguy cơ tái phát cao và khả năng tiến triển thành sẹo giác mạc hoặc thiếu hụt tế bào gốc rìa.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ dân số mắc dị ứng mắt20%
Tỷ lệ dân số bị ảnh hưởng bởi bệnh dị ứng30-50%
Tỷ lệ người bị dị ứng có triệu chứng40-60%
Tỷ lệ bệnh nhân VKC có biến chứng sẹo33%
Nồng độ Cyclosporine tại chỗ0.5% đến 0.9%
Nồng độ Tacrolimus dạng mỡ0.005% đến 0.1%
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026 (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các chuyên gia nhấn mạnh việc chẩn đoán nhầm dị ứng mắt là một thách thức lớn. Việc sử dụng steroid kéo dài cần được kiểm soát chặt chẽ để tránh biến chứng tăng nhãn áp và đục thủy tinh thể. Các thuốc ức chế miễn dịch tại chỗ (cyclosporine, tacrolimus) là lựa chọn thay thế quan trọng để giảm phụ thuộc vào steroid.
  • Luôn kiểm tra bờ mi và loại trừ các nguyên nhân như Demodex hoặc chấy rận trước khi chẩn đoán dị ứng ở trẻ em.
  • Sử dụng nhuộm bề mặt nhãn cầu để phân biệt giữa dị ứng thực sự và các bệnh lý bề mặt khác.
  • Ưu tiên sử dụng các thuốc ức chế miễn dịch tại chỗ (cyclosporine, tacrolimus) để kiểm soát bệnh mãn tính và giảm liều steroid.
  • Cần tư vấn kỹ cho phụ huynh về tính chất mãn tính của bệnh và tầm quan trọng của việc tuân thủ điều trị.
  • Theo dõi sát các biến chứng như loét khiên và thiếu hụt tế bào gốc rìa ở bệnh nhân VKC nặng.

Tài liệu tham khảo:

Alok Sati, Namita Sharma, Somila Morti, et al., 2026, Allergic Eye Disease An Enigma for Ophthalmologists, AIOC 2026 IC187, Video ID: KF6WiJO5UQ0.

Xem thêm