Tại hội thảo AIOC 2026 (IC248), Dr. Shreya Shah đã trình bày về bệnh lý mắt do tuyến giáp (Thyroid Eye Disease - TED), nhấn mạnh vào các khía cạnh oculoplasty và quản lý phức tạp của bệnh. TED là một bệnh lý tự miễn liên quan đến các tự kháng thể (autoantibodies) thuộc nhóm IgG, gây ra các thay đổi bệnh lý tại hốc mắt thông qua cơ chế tác động lên các nguyên bào sợi (fibroblast) tại vùng sau nhãn cầu (retro-orbital), dẫn đến tăng thể tích mỡ hốc mắt, viêm, phù nề và tăng độ dày các cơ vận nhãn.
Cơ chế bệnh sinh và các yếu tố nguy cơ
Cơ chế bệnh sinh của TED liên quan đến sự biểu hiện của thụ thể TSH (TSH receptor) ngoài tuyến giáp. Sự kích hoạt này tạo ra các thay đổi tại hốc mắt, bao gồm tăng sưng viêm và phù nề cơ vận nhãn. Các yếu tố nguy cơ chính bao gồm hút thuốc lá, nồng độ selenium thấp, tiền sử phẫu thuật cắt tuyến giáp và sử dụng statin. Bệnh thường khởi phát ở độ tuổi 40-50, với tỷ lệ mắc ở nữ giới cao hơn. Khoảng 10-20% bệnh nhân tiến triển thành bệnh lý đe dọa thị lực (sight-threatening disease).
Diễn tiến lâm sàng theo Rundle's curve
Diễn tiến của TED được mô tả qua đường cong Rundle (Rundle's curve), bao gồm giai đoạn hoạt động (active phase) kéo dài từ 6 đến 24 tháng, sau đó chuyển sang giai đoạn mãn tính (chronic phase) với các thay đổi xơ hóa. Các nghiên cứu dài hạn cho thấy 72% trường hợp bệnh nhân duy trì tình trạng ổn định sau giai đoạn này. Các giai đoạn bao gồm: giai đoạn hoạt động đỉnh điểm (peak active stage), giai đoạn không hoạt động sớm (early inactive stage) và giai đoạn không hoạt động muộn (late inactive stage) hay giai đoạn xơ hóa (fibrotic stage).
Chẩn đoán và các dấu hiệu lâm sàng
Các triệu chứng thường gặp bao gồm cảm giác cộm, đau nhức sau nhãn cầu, nhìn đôi (double vision) và thay đổi diện mạo mắt. Các dấu hiệu lâm sàng kinh điển bao gồm dấu hiệu Kocher, dấu hiệu Vigouroux, run mi khi nhắm mắt, dấu hiệu Reisman, dấu hiệu Von Graefe (lid lag khi nhìn xuống), dấu hiệu Dalrymple và dấu hiệu Stellwag. Về vận nhãn, dấu hiệu Moebius (mất khả năng hội tụ), dấu hiệu Ballet (hạn chế vận động cơ vận nhãn), dấu hiệu Silker (kém cố định khi nhìn ra ngoài) và dấu hiệu Jendrassik (liệt cơ vận nhãn) là những chỉ dấu quan trọng. Chẩn đoán hình ảnh, đặc biệt là MRI, đóng vai trò then chốt với dấu hiệu "Coca-Cola bottle sign" (phì đại bụng cơ, chừa lại gân).
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ bệnh đe dọa thị lực | 10-20% |
| Tỷ lệ bệnh ổn định dài hạn | 72% |
| Thời gian giai đoạn hoạt động | 6-24 tháng |
| Liều IVMP (tải) | 300-500 mg trong 3 ngày liên tiếp |
| Liều IVMP (duy trì) | 500 mg x 3 lần/tuần |
| Tổng liều IVMP | 4.000 mg |
| Liều Methotrexate | 2.5 mg/tuần |
Quản lý và điều trị
Quản lý TED bao gồm điều trị nội khoa và can thiệp phẫu thuật. Điều trị nội khoa bao gồm kiểm soát nồng độ selenium, sử dụng thuốc bôi trơn, NSAID, cai thuốc lá và theo dõi. Đối với bệnh mức độ trung bình, sử dụng liệu pháp xung methylprednisolone đường tĩnh mạch (IVMP) liều thấp. Nếu đáp ứng kém, có thể thêm các thuốc điều hòa miễn dịch (immunomodulators) như azathioprine, methotrexate, cyclosporine hoặc cyclophosphamide. Trong trường hợp nặng, sử dụng IVMP liều cao kết hợp phẫu thuật giải áp hốc mắt (orbital decompression) sớm. Quản lý di chứng ở giai đoạn xơ hóa bao gồm phẫu thuật giải áp thẩm mỹ, phẫu thuật lác (strabismus surgery) và phẫu thuật mi mắt.
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc không nên vội vàng phẫu thuật lác khi bệnh chưa ổn định. Cần lưu ý rằng việc sử dụng steroid toàn thân có thể gây tăng nhãn áp (IOP), do đó việc theo dõi IOP là bắt buộc trong giai đoạn hậu phẫu hoặc khi điều trị steroid. Việc chẩn đoán nhầm TED với liệt cơ chéo trên (superior oblique palsy) là một cạm bẫy lâm sàng cần lưu ý do sự hạn chế của cơ trực dưới (IR restriction) gây ra các dấu hiệu giả liệt cơ đối bên.
- Luôn kiểm tra nhãn áp theo tư thế nhìn (gaze-specific IOP) cho mọi bệnh nhân nghi ngờ TED.
- Không vội vàng phẫu thuật lác khi bệnh đang trong giai đoạn tiến triển.
- Theo dõi sát nhãn áp khi sử dụng steroid toàn thân trong giai đoạn hậu phẫu.
- Sử dụng MRI để chẩn đoán xác định dựa trên dấu hiệu phì đại bụng cơ chừa gân.
- Cá thể hóa điều trị dựa trên giai đoạn của bệnh theo đường cong Rundle.
Tài liệu tham khảo:
Shreya Shah, 2026, Thyroid Eye Disease, AIOC 2026 - IC248, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: m3qomIVyZ3o.