Vaughan & Asbury's General Ophthalmology (2016) cung cấp tổng quan về các bệnh lý miễn dịch tại mắt, một lĩnh vực phức tạp do sự tồn tại của đặc quyền miễn dịch (immune privilege) song hành với các biểu hiện viêm tại chỗ. Các bệnh lý này được phân loại chính thành nhóm phụ thuộc kháng thể (antibody-mediated) và nhóm qua trung gian tế bào (cell-mediated), với sự tương tác phức tạp giữa các hệ thống này trong các mô nhãn khoa.
Bệnh lý phụ thuộc kháng thể
Để xác định một bệnh lý mắt là phụ thuộc kháng thể, cần thỏa mãn 4 tiêu chuẩn: bằng chứng kháng thể đặc hiệu trong huyết thanh/tương bào, xác định được kháng nguyên, tái tạo đáp ứng miễn dịch tương tự ở động vật thí nghiệm, và tạo được tổn thương tương tự ở động vật được gây mẫn cảm thụ động. Nếu không đủ tiêu chuẩn, bệnh được coi là "có khả năng" phụ thuộc kháng thể. Trong trường hợp này, bệnh được phân loại là trung gian kháng thể nếu đáp ứng ít nhất một trong các tiêu chuẩn như: nồng độ kháng thể trong dịch mắt cao hơn huyết thanh, tích tụ tương bào hoặc globulin miễn dịch tại tổn thương, bổ thể bị cố định, hoặc có bệnh viêm hệ thống liên quan đã được chứng minh phụ thuộc kháng thể.
Bệnh lý dị ứng mắt
Viêm kết mạc dị ứng (Allergic conjunctivitis - AC) là bệnh lý viêm mắt hiếm hoi đã được xác định chắc chắn sự phụ thuộc kháng thể, cụ thể là IgE gắn trên tế bào mast. AC được phân loại thành viêm kết mạc dị ứng theo mùa (SAC) do phấn hoa hoặc viêm kết mạc dị ứng quanh năm (PAC) do mạt bụi, nấm mốc. Chẩn đoán chủ yếu dựa vào lâm sàng với các triệu chứng phù kết mạc, ngứa, đỏ mắt. Xét nghiệm tế bào học có thể thấy tỷ lệ bạch cầu ái toan cao trong các mẫu quệt kết mạc nhuộm Giemsa. Điều trị bao gồm tránh dị nguyên, sử dụng thuốc kháng histamine tại chỗ, chất ổn định tế bào mast, hoặc thuốc tác dụng kép. Trong các trường hợp nặng, steroid tại chỗ có thể được chỉ định trong thời gian ngắn.
Viêm kết giác mạc dị ứng và viêm kết giác mạc mùa xuân
Viêm kết giác mạc dị ứng (Atopic keratoconjunctivitis - AKC) và viêm kết giác mạc mùa xuân (Vernal keratoconjunctivitis - VKC) là các biểu hiện của tình trạng dị ứng (atopy). AKC thường khởi phát ở độ tuổi thanh thiếu niên hoặc đầu 20, kéo dài đến thập kỷ thứ 5 của cuộc đời, thường kèm theo chàm mi mắt và rối loạn chức năng tuyến Meibomian. VKC đặc trưng bởi các nhú khổng lồ (giant papillae) ở kết mạc sụn mi, thường gặp ở trẻ em và thanh thiếu niên trong khí hậu nóng, khô. Cơ chế bệnh sinh của VKC chủ yếu do tế bào T hỗ trợ loại 2 (type 2 helper T cells), trong khi AKC chủ yếu do tế bào T hỗ trợ loại 1 (type 1 helper T cells). Điều trị AKC thường khó khăn hơn, đòi hỏi steroid tại chỗ, trong khi VKC có thể đáp ứng với thuốc kháng histamine và chất ổn định tế bào mast.
Bệnh lý khớp ảnh hưởng đến mắt
Viêm màng bồ đào và viêm củng mạc là các biểu hiện chính. Viêm khớp tự phát thiếu niên (Juvenile idiopathic arthritis) liên quan chặt chẽ với viêm màng bồ đào trước mạn tính, thường không triệu chứng. Viêm cột sống dính khớp (Ankylosing spondylitis) thường đi kèm viêm màng bồ đào trước cấp tính. Viêm khớp phản ứng (Reactive arthritis) có thể khởi phát sau nhiễm trùng tiêu hóa hoặc tiết niệu, biểu hiện bằng viêm kết mạc nhú tự giới hạn hoặc viêm mống mắt thể mi cấp tính. HLA-B27 là yếu tố di truyền quan trọng liên quan đến các bệnh lý này.
Bệnh lý trung gian tế bào
Nhóm này bao gồm các bệnh lý như Sarcoidosis, nhãn viêm giao cảm (Sympathetic ophthalmia), và bệnh Vogt-Koyanagi-Harada (VKH). Nhãn viêm giao cảm xảy ra sau chấn thương mắt, biểu hiện bằng viêm màng bồ đào hạt (granulomatous uveitis) hai mắt. VKH có giai đoạn tiền triệu (meningeal prodromal stage) với đau đầu, ù tai, sau đó là viêm màng bồ đào toàn bộ (panuveitis). Cả hai bệnh đều được điều trị bằng thuốc ức chế miễn dịch. Các bệnh lý khác như viêm động mạch tế bào khổng lồ (Giant cell arteritis) là cấp cứu nhãn khoa do nguy cơ mù lòa vĩnh viễn nếu không điều trị kịp thời bằng steroid liều cao.
Ghép giác mạc và thải ghép
Ghép giác mạc là phương pháp điều trị cho các bệnh lý giác mạc trung tâm. Tỷ lệ sống sót của mảnh ghép 1 năm đối với ghép giác mạc xuyên (PKP) là ít nhất 85%, và trên 90% ở các trường hợp nguy cơ thấp sau 5 năm. Ở các trường hợp nguy cơ cao (giác mạc viêm hoặc tân mạch), tỷ lệ này giảm xuống khoảng 55%. Thải ghép sớm (2-4 tuần) thường qua trung gian tế bào, trong khi thải ghép muộn có thể qua trung gian kháng thể. Điều trị chủ yếu là corticosteroid tại chỗ cường độ cao.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ sống sót mảnh ghép PKP 1 năm | ít nhất 85% |
| Tỷ lệ sống sót mảnh ghép PKP 5 năm (nguy cơ thấp) | trên 90% |
| Tỷ lệ sống sót mảnh ghép PKP 5 năm (nguy cơ cao) | khoảng 55% |
| Thời gian thải ghép sớm | 2-4 tuần sau phẫu thuật |
Bình luận: Thông tin theo Vaughan & Asbury's General Ophthalmology (2016); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các bệnh lý miễn dịch tại mắt đòi hỏi sự phối hợp đa chuyên khoa. Việc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch cần theo dõi sát tác dụng phụ toàn thân. Lưu ý rằng các số liệu về tỷ lệ sống sót mảnh ghép là dữ liệu lịch sử, cần cập nhật theo các nghiên cứu mới nhất về kỹ thuật ghép giác mạc hiện đại.
- Kiểm tra HLA-B27 ở bệnh nhân viêm màng bồ đào trước cấp tính không rõ nguyên nhân.
- Sử dụng steroid tại chỗ cường độ cao cho thải ghép giác mạc sớm.
- Theo dõi sát bệnh nhân viêm động mạch tế bào khổng lồ để tránh mù lòa.
- Phân biệt AKC và VKC để lựa chọn phác đồ điều trị phù hợp.
Tài liệu tham khảo:
Munir M. Iqbal, William G. Hodge, 2016, Immunologic Diseases of the Eye, Vaughan & Asbury's General Ophthalmology 19th Ed, trang 786-802.