Biểu hiện nhãn khoa trong các bệnh lý hệ thống: Tổng quan lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
13.11.26
Last Updated

Chương 15 trong Vaughan & Asbury's General Ophthalmology (2016) cung cấp tổng quan về các rối loạn nhãn khoa liên quan đến bệnh lý hệ thống, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thăm khám mắt trong chẩn đoán và theo dõi bệnh. Hệ thống vi tuần hoàn của mắt cho phép quan sát trực tiếp các tổn thương khu trú, vốn có thể gây ra những hậu quả thị giác nghiêm trọng.

Bệnh lý mạch máu

Nguồn cung cấp máu cho mắt đến từ động mạch mắt, nhánh đầu tiên của động mạch cảnh trong. Võng mạc được nuôi dưỡng bởi tuần hoàn võng mạc và hắc mạc với các đặc điểm giải phẫu khác biệt. Các mao mạch võng mạc (7 μm) tạo thành hàng rào máu-võng mạc, trong khi tuần hoàn hắc mạc có lưu lượng máu cao và không có cơ chế tự điều hòa. Xuất huyết đáy mắt thường chỉ điểm cho các bất thường hệ thống như bệnh lý thành mạch (tăng huyết áp, đái tháo đường), rối loạn máu (giảm tiểu cầu, thiếu máu, bệnh bạch cầu) hoặc giảm áp lực tưới máu.

Thiếu máu cục bộ nhãn khoa cấp tính

Bệnh lý thần kinh thị giác thiếu máu cục bộ trước (Anterior Ischemic Optic Neuropathy - NAION) là nguyên nhân phổ biến nhất gây nhồi máu đĩa thị, với yếu tố nguy cơ quan trọng nhất là đĩa thị nhỏ bẩm sinh ("disk at risk"). Các bệnh lý hệ thống như viêm động mạch tế bào khổng lồ (giant cell arteritis) hoặc viêm mạch máu hệ thống cũng có thể gây ra tình trạng này. Thiếu máu cục bộ hắc mạc là tình trạng hiếm gặp, để lại di chứng vĩnh viễn như các đốm Elschnig, dấu hiệu Amalric hoặc vệt Siegrist. Tắc động mạch võng mạc trung tâm thường do xơ vữa động mạch hoặc bệnh lý thuyên tắc.

Thiếu máu cục bộ nhãn khoa mạn tính

Hội chứng thiếu máu cục bộ nhãn khoa (Ocular Ischemic Syndrome) thường phản ánh tình trạng tắc nghẽn động mạch cảnh hai bên nghiêm trọng, phổ biến nhất do xơ vữa động mạch. Các biểu hiện bao gồm giãn mao mạch, vi phình mạch, xuất huyết ngoại vi, điểm bông (cotton-wool spots), tân mạch đĩa thị và phù hoàng điểm. Rò động mạch cảnh-xoang hang (Carotid Artery–Cavernous Sinus Fistula) có thể gây giãn tĩnh mạch kết mạc, tăng nhãn áp và liệt vận nhãn.

Tắc tĩnh mạch võng mạc

Tắc tĩnh mạch võng mạc trung tâm (Central Retinal Vein Occlusion) là nguyên nhân quan trọng gây suy giảm thị lực ở người cao tuổi, đặc biệt ở bệnh nhân tăng huyết áp hoặc glaucoma. Angiography (chụp mạch huỳnh quang) phân loại thành thể không thiếu máu cục bộ và thể thiếu máu cục bộ. Các yếu tố nguy cơ bao gồm tuổi, tăng nhãn áp, tăng huyết áp, hút thuốc, đái tháo đường và các hội chứng tăng độ nhớt máu.

Bệnh lý võng mạc do tăng huyết áp

Mức độ nghiêm trọng của bệnh lý võng mạc do tăng huyết áp được xác định bởi mức độ tăng huyết áp và tình trạng các tiểu động mạch võng mạc. Phân loại Mitchell-Wong được sử dụng để dự đoán nguy cơ bệnh lý mạch máu não, bệnh mạch vành và tử vong. Ở bệnh nhân trẻ bị tăng huyết áp ác tính, có thể thấy phù đĩa thị nặng và sao hoàng điểm.

Bệnh lý nội tiết và chuyển hóa

Bệnh mắt do Graves (Graves’ ophthalmopathy) là một rối loạn tự miễn liên quan đến cường giáp, với các dấu hiệu đặc trưng như co rút mi, lồi mắt và bệnh lý thần kinh thị giác do chèn ép. Đái tháo đường gây ra bệnh võng mạc đái tháo đường, đục thủy tinh thể và liệt cơ vận nhãn. Các thiếu hụt vitamin như vitamin A (gây quáng gà) và vitamin B1 (gây hội chứng Wernicke) cũng có biểu hiện nhãn khoa rõ rệt.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Liều acyclovir (Herpes zoster)800 mg, 5 lần/ngày trong 7-10 ngày
Liều famciclovir (Herpes zoster)500 mg, 3 lần/ngày
Liều valacyclovir (Herpes zoster)1 g, 3 lần/ngày
Liều acyclovir IV (Herpes zoster)30 mg/kg/ngày, chia 3 lần, ít nhất 7 ngày
Liều selenium (Graves)100 μg, 2 lần/ngày
Liều methylprednisolone IV (Graves)1 g/ngày trong 3 ngày
Liều prednisolone uống (Graves)100 mg/ngày
Bình luận: Thông tin theo Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 2016; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các phác đồ điều trị bằng corticosteroid và thuốc ức chế miễn dịch cần được cá thể hóa dựa trên đáp ứng lâm sàng và tác dụng phụ.
  • Kiểm tra đáy mắt định kỳ ở bệnh nhân tăng huyết áp và đái tháo đường để phát hiện sớm tổn thương mạch máu.
  • Sử dụng thang điểm CAS (Clinical Activity Score) để theo dõi hoạt động bệnh trong bệnh mắt do Graves.
  • Cân nhắc chẩn đoán phân biệt các bệnh lý viêm mạch máu hệ thống khi bệnh nhân có biểu hiện viêm củng mạc hoặc viêm mạch võng mạc không rõ nguyên nhân.
  • Ưu tiên điều trị nguyên nhân hệ thống (ví dụ: kiểm soát huyết áp, đường huyết, điều trị nhiễm trùng) song song với điều trị tại mắt.

Tài liệu tham khảo:

Stuart A, Pringle E, 2016, Ocular Disorders Associated with Systemic Diseases, Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 19th Ed, 718-785.

Xem thêm