Thần kinh nhãn khoa: Bệnh lý thần kinh thị giác, vận nhãn và đồng tử

Bs Ngô Hữu Thế
13.11.26
Last Updated

Tài liệu Vaughan & Asbury's General Ophthalmology (2016) cung cấp tổng quan về các rối loạn thần kinh nhãn khoa, bao gồm bệnh lý thần kinh thị giác, vận nhãn và đồng tử. Các cấu trúc thị giác trước (dây thần kinh thị giác, giao thoa thị giác, dải thị giác) đóng vai trò quan trọng trong việc truyền tải tín hiệu cảm giác, trong khi các rối loạn vận nhãn thường liên quan đến dây thần kinh sọ III, IV, VI hoặc các tổn thương trung ương.

Thần kinh thị giác

Nhiều bệnh lý ảnh hưởng đến thần kinh thị giác với các đặc điểm lâm sàng như giảm thị lực, giảm thị trường, khiếm khuyết đồng tử hướng tâm (afferent pupillary defect - RAPD), rối loạn sắc giác và thay đổi đĩa thị. Phù đĩa thị xảy ra chủ yếu trong các bệnh lý ảnh hưởng trực tiếp đến phần trước thần kinh thị giác, nhưng cũng gặp trong tăng áp lực nội sọ (papilledema) và chèn ép thần kinh thị giác trong hốc mắt. Thuật ngữ neuroretinitis được sử dụng khi có xuất tiết võng mạc kèm phù đĩa thị, thường là phản ứng với bệnh lý thần kinh thị giác trước.

Viêm thần kinh thị giác

Viêm thần kinh thị giác (optic neuritis) thường gặp nhất là bệnh lý mất myelin, liên quan đến xơ cứng rải rác (multiple sclerosis) lên đến 85% trường hợp. Viêm thần kinh thị giác điển hình thường xảy ra ở phụ nữ, độ tuổi 20-40, khởi phát bán cấp trong 2-7 ngày. Khoảng 2/3 trường hợp là viêm thần kinh thị giác sau nhãn cầu (retrobulbar optic neuritis) với đĩa thị bình thường trong giai đoạn cấp, 1/3 còn lại là viêm gai thị (papillitis) với đĩa thị sưng nhẹ. Điều trị bằng steroid (methylprednisolone) giúp đẩy nhanh quá trình hồi phục thị lực nhưng không ảnh hưởng đến kết cục thị lực cuối cùng.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ mắc ở nữ3 lần cao hơn nam
Độ tuổi phổ biến20-40 tuổi
Liên quan xơ cứng rải ráclên đến 85% trường hợp
Đau quanh hốc mắt90% trường hợp
Đau tăng khi vận động mắt50% trường hợp
Hồi phục thị lực >20/30trong vòng 2 tuần
Hồi phục thị lực >20/40>90% trường hợp tại 1 năm và 15 năm
Bình luận: Thông tin theo Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 2016; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Lưu ý rằng việc sử dụng steroid liều cao cần cân nhắc kỹ lưỡng dựa trên kết quả từ Optic Neuritis Treatment Trial (ONTT).

Bệnh lý thần kinh thị giác thiếu máu

Bệnh lý thần kinh thị giác thiếu máu trước (anterior ischemic optic neuropathy - AION) do nhồi máu thần kinh thị giác sau lá sàng. Loại không do viêm động mạch (nonarteritic AION) thường gặp ở thập kỷ thứ 6 hoặc 7 của cuộc đời, liên quan đến các yếu tố nguy cơ như đái tháo đường, tăng huyết áp, tăng lipid máu. Bệnh nhân thường bị mất thị lực đột ngột, không đau, kèm phù đĩa thị và xuất huyết mảnh quanh đĩa thị. Khoảng 40% mắt hồi phục thị lực trong 6 tháng.

Phù gai thị

Phù gai thị (papilledema) là tình trạng sưng đĩa thị do tăng áp lực nội sọ. Một nguyên nhân thường gặp trong thực hành nhãn khoa là tăng áp lực nội sọ vô căn (idiopathic intracranial hypertension). Các triệu chứng bao gồm mờ mắt thoáng qua (transient visual obscurations). Điều trị tập trung vào nguyên nhân cơ bản, bao gồm giảm cân và sử dụng thuốc như acetazolamide (liều 250 mg, 1-4 lần/ngày, tối đa 1 g, 4 lần/ngày trong trường hợp nặng).

Nhược cơ

Nhược cơ (myasthenia gravis) đặc trưng bởi sự mỏi cơ bất thường sau khi co cơ lặp lại, cải thiện sau khi nghỉ ngơi. Tỷ lệ mắc bệnh từ 1:30.000 đến 1:20.000. Chẩn đoán dựa trên kháng thể kháng thụ thể acetylcholine (anti-acetylcholine receptor antibodies) hoặc test edrophonium (Tensilon test). Liều edrophonium khởi đầu là 2 mg (0.2 mL) tiêm tĩnh mạch trong 15 giây, nếu không đáp ứng sau 30 giây, tiêm thêm 5-7 mg (0.5-0.7 mL).

  • Kiểm tra RAPD ở mọi bệnh nhân giảm thị lực không giải thích được bằng tổn thương tại mắt.
  • Phân biệt viêm thần kinh thị giác điển hình và không điển hình để định hướng chẩn đoán nguyên nhân.
  • Đánh giá kỹ các yếu tố nguy cơ mạch máu ở bệnh nhân AION không do viêm động mạch.
  • Sử dụng test edrophonium cẩn trọng với sự hỗ trợ của atropine để chẩn đoán nhược cơ.
  • Theo dõi sát bệnh nhân tăng áp lực nội sọ vô căn bằng đo thị trường định kỳ.

Tài liệu tham khảo:

Paul Riordan-Eva, 2016, Neuro-Ophthalmology, Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 19th Ed, trang 626-717.

Xem thêm