Bệnh lý hốc mắt: Sinh lý bệnh, chẩn đoán và các rối loạn thường gặp

Bs Ngô Hữu Thế
13.11.26
Last Updated

Vaughan & Asbury's General Ophthalmology (2018) cung cấp tổng quan toàn diện về các bệnh lý hốc mắt, từ cơ chế sinh lý bệnh đến các phương pháp chẩn đoán hình ảnh và quản lý lâm sàng. Bệnh lý hốc mắt thường xuất phát từ cấu trúc xương hoặc lan truyền từ các xoang cạnh mũi, với các biểu hiện lâm sàng đa dạng như viêm, nhiễm trùng, tân sinh hoặc bất thường mạch máu.

Sinh lý bệnh của các triệu chứng

Sự gia tăng thể tích hốc mắt dẫn đến đẩy lồi nhãn cầu (proptosis), một dấu hiệu đặc trưng của bệnh lý hốc mắt. Tổn thương trong nón cơ gây lồi mắt trục (axial proptosis), trong khi tổn thương ngoài nón cơ gây lồi mắt không trục (nonaxial proptosis). Lồi mắt có thể đập theo nhịp (pulsating proptosis) do rò động mạch cảnh-xoang hang hoặc khuyết xương. Thước đo Hertel (Hertel exophthalmometer) là phương pháp tiêu chuẩn để định lượng mức độ lồi mắt. Các triệu chứng khác bao gồm nhìn đôi (diplopia) do hạn chế vận nhãn, đau do viêm hoặc chèn ép thần kinh cảm giác, và các hội chứng đặc trưng như hội chứng khe ổ mắt trên (superior orbital fissure syndrome) hoặc hội chứng đỉnh hốc mắt (orbital apex syndrome).

Chẩn đoán hình ảnh

Chụp cắt lớp vi tính (CT) và cộng hưởng từ (MRI) là các phương pháp chẩn đoán chủ đạo. CT sử dụng tia X để tạo hình ảnh cắt ngang, rất hữu ích trong chấn thương hốc mắt. MRI cung cấp hình ảnh mô mềm vượt trội nhờ tận dụng đặc tính từ tính của hạt nhân nguyên tử, đặc biệt hiệu quả trong việc phân biệt các mô khác nhau và đánh giá bệnh lý hốc mắt mà không cần tia xạ, là lựa chọn ưu tiên ở trẻ em. Tuy nhiên, MRI chống chỉ định khi nghi ngờ có dị vật kim loại trong hốc mắt hoặc nội sọ.

Bệnh lý viêm và Graves' Ophthalmopathy

Graves' ophthalmopathy (GO) là bệnh tự miễn do kích hoạt nguyên bào sợi hốc mắt, dẫn đến tích tụ mucopolysaccharide và mở rộng cơ vận nhãn. Khoảng 5-10% bệnh nhân Graves có bệnh lý mắt nặng. Điều trị bao gồm kiểm soát tuyến giáp, sử dụng thuốc bôi trơn, selenium đường uống cho thể nhẹ, và glucocorticoid tĩnh mạch cho thể trung bình đến nặng. Phẫu thuật giải áp hốc mắt được chỉ định khi điều trị nội khoa thất bại hoặc có đe dọa thị lực. Viêm hốc mắt không đặc hiệu (NSOI) là quá trình viêm đơn phương, khởi phát nhanh, thường đáp ứng với glucocorticoid toàn thân.

Nhiễm trùng hốc mắt

Viêm mô tế bào hốc mắt (orbital cellulitis) là nhiễm trùng sau vách hốc mắt, thường do biến chứng từ viêm xoang sàng. Tác nhân phổ biến bao gồm Staphylococcus aureus, bao gồm cả MRSA. Điều trị cần kháng sinh tĩnh mạch ngay lập tức như cephalosporin thế hệ 3 hoặc các thuốc kháng beta-lactamase. Viêm mô tế bào trước vách (preseptal cellulitis) thường nhẹ hơn và có thể điều trị bằng kháng sinh đường uống. Nấm xâm lấn cấp tính (AFIFS) là tình trạng cấp cứu ở bệnh nhân suy giảm miễn dịch nặng, đòi hỏi phẫu thuật cắt lọc và thuốc kháng nấm.

Khối u và tổn thương dạng nang

Các tổn thương dạng nang như nang bì (dermoid cyst) thường lành tính, điều trị bằng phẫu thuật cắt bỏ nguyên khối. U máu mao mạch (capillary hemangioma) là u lành tính phổ biến nhất ở trẻ em, thường thoái triển tự nhiên. U máu hang (cavernous hemangioma) là u lành tính phổ biến nhất ở người lớn, thường cần phẫu thuật nếu có triệu chứng. Ung thư cơ vân (rhabdomyosarcoma) là u ác tính nguyên phát phổ biến nhất ở trẻ em, với tỷ lệ sống sót cải thiện lên trên 90% nhờ phối hợp đa mô thức. U lympho hốc mắt chiếm 24% các ca ác tính hốc mắt ở bệnh nhân trên 59 tuổi.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ bệnh nhân Graves có bệnh lý mắt nặng5-10%
Tỷ lệ bệnh nhân Graves phát triển bệnh mới sau RAI15%
Tỷ lệ chẩn đoán chính xác qua chọc hút kim nhỏ>75%
Tỷ lệ u lympho hốc mắt trong các ca ác tính24% ở bệnh nhân >59 tuổi
Tỷ lệ sống sót của ung thư cơ vân>90%
Bình luận: Thông tin theo Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các phác đồ điều trị như sử dụng Rituximab hoặc Propranolol trong u máu trẻ em cần được cập nhật theo các thử nghiệm lâm sàng mới nhất. Việc chẩn đoán hình ảnh cần kết hợp chặt chẽ với thăm khám lâm sàng để tránh bỏ sót các bệnh lý ác tính giả viêm.
  • Ưu tiên MRI cho bệnh nhi để tránh phơi nhiễm bức xạ không cần thiết.
  • Sử dụng glucocorticoid tĩnh mạch liều cao cho bệnh lý thần kinh thị giác do chèn ép trong bệnh Graves.
  • Chẩn đoán phân biệt viêm mô tế bào hốc mắt với các khối u ác tính như rhabdomyosarcoma ở trẻ em.
  • Phẫu thuật giải áp hốc mắt trong bệnh Graves nên thực hiện theo trình tự: giải áp, chỉnh lác, sau đó phẫu thuật mi mắt.
  • Theo dõi sát bệnh nhân viêm mô tế bào trước vách để phát hiện sớm dấu hiệu lan vào sau vách.

Tài liệu tham khảo:

Vagefi MR, 2018, Chapter 13: Orbit, Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 19th Ed, pp. 597-625.

Xem thêm