Lác (strabismus) là tình trạng lệch trục nhãn cầu, ảnh hưởng đến khoảng 4% trẻ em, đòi hỏi chẩn đoán và can thiệp sớm để tối ưu hóa thị lực và chức năng thị giác hai mắt. Theo Vaughan & Asbury's General Ophthalmology (2017), việc điều trị cần được bắt đầu ngay khi xác định được chẩn đoán để đảm bảo kết quả thị giác tốt nhất.
Định nghĩa và Sinh lý học
Lác được định nghĩa là tình trạng lệch trục nhãn cầu mà chỉ một mắt tập trung vào vật tiêu (foveal fixation). Tropia (lác hiện) là lác biểu hiện dưới điều kiện nhìn hai mắt, trong khi Phoria (lác ẩn) chỉ xuất hiện khi thị giác hai mắt bị gián đoạn. Các cơ vận nhãn bao gồm 6 cơ (4 cơ thẳng, 2 cơ chéo) chịu trách nhiệm định vị nhãn cầu. Định luật Sherrington mô tả sự phân bố thần kinh đối ứng của các cơ đối vận, trong khi định luật Hering quy định các cơ đồng vận (yoke muscles) nhận sự kích thích bằng nhau khi cả hai mắt cùng di chuyển. Hợp nhất thị giác (fusion) bao gồm hợp nhất vận động (motor fusion) và hợp nhất cảm giác (sensory fusion) để tạo thành một hình ảnh duy nhất từ hai mắt.
Đánh giá lâm sàng
Đánh giá lác bao gồm khai thác tiền sử chi tiết về thời điểm khởi phát, tần suất, các yếu tố làm nặng và tiền sử gia đình. Khám lâm sàng bao gồm đo thị lực, khúc xạ, kiểm tra độ lệch trục bằng nghiệm pháp che mắt (cover test), nghiệm pháp che-bỏ che (uncover test), nghiệm pháp che luân phiên (alternate cover test) và nghiệm pháp che-lăng kính (prism and alternate cover test). Các phương pháp như nghiệm pháp Hirschberg (ước tính 18 PD cho mỗi mm lệch tâm) và nghiệm pháp Krimsky cũng được sử dụng để định lượng độ lác. Ngoài ra, cần kiểm tra vận nhãn (ductions, versions) và các nghiệm pháp cảm giác như nghiệm pháp Worth 4-dot để đánh giá ức chế (suppression).
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ lác ở trẻ em | Khoảng 4% |
| Điểm gãy hội tụ (NPC) | Trong vòng 5 cm |
| Tỷ lệ AC/A bình thường | Khoảng 6 |
| Độ lệch lác infantile esotropia | ≥ 40 PD |
| Giới hạn tuổi điều trị amblyopia | Dưới 7 tuổi |
| Thời gian occlusion (full-time) | 14 giờ/ngày |
| Giới hạn lăng kính ground-in | 8 đến 10 PD mỗi mắt |
Điều trị Lác và Nhược thị
Mục tiêu điều trị là ngăn ngừa hoặc đảo ngược các tác động cảm giác có hại như nhược thị (amblyopia), ức chế và mất thị giác nổi (stereopsis). Điều trị nhược thị bao gồm giai đoạn cải thiện ban đầu bằng che mắt (occlusion) hoặc nhỏ atropine (atropine penalization) và giai đoạn duy trì. Che mắt là tiêu chuẩn vàng, với thời gian 2-14 giờ/ngày. Phẫu thuật lác bao gồm các thủ thuật làm yếu cơ (recession) hoặc làm mạnh cơ (resection, tuck). Các kỹ thuật đặc biệt như thủ thuật Faden (posterior fixation) được sử dụng để làm yếu cơ mà không ảnh hưởng đáng kể đến vị trí mắt ở tư thế nguyên phát. Phẫu thuật điều chỉnh (adjustable sutures) có thể được áp dụng cho người lớn hoặc trẻ em trên 12 tuổi để tinh chỉnh kết quả sau phẫu thuật.
Bình luận: Thông tin theo Vaughan & Asbury's General Ophthalmology (2017); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc phân loại lác dựa trên cơ chế (cơ học, thần kinh, cảm giác) là nền tảng quan trọng để lựa chọn phương pháp phẫu thuật. Cần lưu ý rằng các con số về liều lượng và chỉ định phẫu thuật trong tài liệu mang tính chất hướng dẫn kinh điển, thực hành lâm sàng hiện đại có thể thay đổi tùy theo từng trường hợp cụ thể và công nghệ hỗ trợ.
- Luôn kiểm tra độ lệch trục ở cả tư thế nhìn xa và nhìn gần để xác định loại lác (cơ bản, quá mức phân kỳ, suy giảm hội tụ).
- Ưu tiên điều trị nhược thị trước khi can thiệp phẫu thuật lác để đạt kết quả thị giác tối ưu.
- Sử dụng lăng kính Fresnel để thử nghiệm trước khi đặt lăng kính mài vào kính cho bệnh nhân.
- Theo dõi sát các trường hợp lác khởi phát muộn hoặc lác kèm theo các dấu hiệu thần kinh khu trú.
- Cân nhắc phẫu thuật sớm (trước 2 tuổi) đối với lác infantile esotropia để cải thiện khả năng hợp nhất thị giác.
Tài liệu tham khảo:
W. Walker Motley, 2017, Strabismus, Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 19th Ed, 555-596.