Theo Vaughan & Asbury's General Ophthalmology (2017), khoảng 60 triệu người trên toàn thế giới mắc bệnh glaucoma, trong đó ước tính 3 triệu người Mỹ bị ảnh hưởng và khoảng 50% số ca không được chẩn đoán. Glaucoma là bệnh lý thần kinh thị giác mạn tính mắc phải, đặc trưng bởi tình trạng lõm đĩa thị và mất thị trường, thường liên quan đến tăng nhãn áp (intraocular pressure - IOP).
Phân loại Glaucoma
Glaucoma được phân loại dựa trên nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh. Glaucoma nguyên phát (primary glaucoma) bao gồm glaucoma góc mở (như glaucoma góc mở nguyên phát, glaucoma nhãn áp bình thường) và glaucoma góc đóng. Glaucoma bẩm sinh bao gồm các dạng nguyên phát hoặc liên quan đến bất thường phát triển nhãn cầu (như hội chứng Axenfeld-Rieger, hội chứng Peter, aniridia) hoặc bất thường ngoài mắt (như hội chứng Sturge-Weber, hội chứng Marfan, neurofibromatosis 1, hội chứng Lowe, rubella bẩm sinh). Glaucoma thứ phát (secondary glaucoma) có thể do hội chứng sắc tố, hội chứng bong bao (exfoliation syndrome), thay đổi thủy tinh thể (phacogenic), thay đổi màng bồ đào (viêm màng bồ đào, dính mống mắt, khối u), chấn thương (xuất huyết tiền phòng, thoái lui góc), sau phẫu thuật, glaucoma tân mạch, tăng áp lực tĩnh mạch thượng củng mạc hoặc do steroid. Giai đoạn cuối của mọi loại glaucoma không kiểm soát là mắt mù, cứng và thường đau nhức (absolute glaucoma).
Sinh lý thủy dịch và cơ chế tăng nhãn áp
Thủy dịch là chất lỏng trong suốt lấp đầy tiền phòng và hậu phòng, có thể tích khoảng 250 μL và tốc độ sản xuất khoảng 2,5 μL/phút. Thủy dịch được sản xuất bởi thể mi, đi qua đồng tử vào tiền phòng và thoát qua hệ thống lưới bè (trabecular meshwork) ở góc tiền phòng. Sự kháng trở chính đối với dòng chảy thủy dịch nằm ở mô cạnh ống Schlemm. Nhãn áp được xác định bởi tốc độ sản xuất thủy dịch và sức cản dòng chảy. Trong glaucoma, sự tăng nhãn áp là kết quả của việc suy giảm dòng chảy thủy dịch do bất thường tại hệ thống thoát dịch (góc mở) hoặc cản trở tiếp cận hệ thống thoát dịch (góc đóng).
Đánh giá lâm sàng
Đánh giá lâm sàng bao gồm đo nhãn áp (tonometry), kiểm tra đĩa thị và đo thị trường. Nhãn áp bình thường dao động từ 11–21 mm Hg. Trong glaucoma góc mở nguyên phát, 32–50% bệnh nhân có nhãn áp bình thường khi đo lần đầu. Soi góc (gonioscopy) là tiêu chuẩn vàng để xác định cấu trúc góc tiền phòng. Đánh giá đĩa thị giúp phát hiện sớm các thay đổi như lõm đĩa thị (optic disk cupping) và teo lớp sợi thần kinh võng mạc. Kiểm tra thị trường (visual field examination) là thiết yếu, với các tổn thương đặc trưng như ám điểm Bjerrum (Bjerrum scotoma) hoặc ám điểm hình cung (arcuate scotoma).
Điều trị tăng nhãn áp
Điều trị nhằm giảm nhãn áp bằng cách giảm sản xuất hoặc tăng thoát thủy dịch thông qua thuốc, laser hoặc phẫu thuật. Các thuốc điều trị bao gồm:
| Thuốc | Liều khởi đầu/duy trì |
|---|---|
| Bimatoprost 0,003% | 1 lần/ngày vào ban đêm |
| Latanoprost 0,005% | 1 lần/ngày vào ban đêm |
| Tafluprost 0,0015% | 1 lần/ngày vào ban đêm |
| Travoprost 0,004% | 1 lần/ngày vào ban đêm |
| Unoprostone 0,15% | 2 lần/ngày |
| Pilocarpine 1–4% | Tối đa 4 lần/ngày hoặc 4% gel lúc đi ngủ |
| Betaxolol 0,25% và 0,5% | 2 lần/ngày |
| Carteolol 1% | 2 lần/ngày |
| Levobunolol 0,5% | 2 lần/ngày |
| Metipranolol 0,3% | 2 lần/ngày |
| Timolol maleate 0,25% và 0,5% | 2 lần/ngày (dung dịch) hoặc 1 lần/ngày vào buổi sáng (gel) |
| Apraclonidine 0,5% | 3 lần/ngày |
| Brimonidine 0,2% | 2 lần/ngày |
| Dorzolamide 2% | 2 hoặc 3 lần/ngày |
| Brinzolamide 1% | 2 hoặc 3 lần/ngày |
| Acetazolamide | 125–250 mg uống tối đa 4 lần/ngày hoặc 500 mg Diamox Sequels 1-2 lần/ngày hoặc 500 mg tiêm tĩnh mạch |
Bình luận: Thông tin theo Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 2017; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Cần lưu ý rằng việc sử dụng các thuốc ức chế carbonic anhydrase toàn thân cần thận trọng do tác dụng phụ hệ thống. Phẫu thuật cắt bè củng mạc (trabeculectomy) vẫn là phương pháp phổ biến nhưng có nguy cơ xơ hóa, đòi hỏi sử dụng thuốc chống chuyển hóa như 5-fluorouracil hoặc mitomycin C.
- Tầm soát định kỳ nhãn áp và đĩa thị cho người trên 35 tuổi, đặc biệt nhóm nguy cơ cao.
- Sử dụng thuốc nhỏ mắt prostaglandin analog làm lựa chọn đầu tay nếu không có chống chỉ định.
- Thực hiện soi góc cho mọi bệnh nhân nghi ngờ glaucoma để phân loại góc mở hay góc đóng.
- Cân nhắc phẫu thuật sớm nếu điều trị nội khoa không kiểm soát được nhãn áp hoặc tiến triển bệnh nhanh.
- Theo dõi sát bệnh nhân dùng steroid tại chỗ hoặc toàn thân để phát hiện tăng nhãn áp thứ phát.
Tài liệu tham khảo:
John F. Salmon, 2017, Glaucoma, Vaughan & Asbury's General Ophthalmology 19th Ed, trang 518-554.