Võng mạc là mô phức tạp nhất của mắt, đóng vai trò chuyển đổi năng lượng ánh sáng thành tín hiệu điện thông qua quá trình quang chuyển đổi (phototransduction). Theo Vaughan & Asbury's General Ophthalmology (2016), chức năng võng mạc có thể khu trú tại một lớp hoặc một loại tế bào đơn lẻ, với các tế bào nón tập trung tại hoàng điểm (fovea) chịu trách nhiệm cho thị lực chi tiết và thị giác màu, trong khi tế bào que chiếm ưu thế ở ngoại vi hỗ trợ thị giác trong điều kiện ánh sáng yếu (scotopic vision).
Bệnh thoái hóa hoàng điểm tuổi già (AMD)
AMD là nguyên nhân hàng đầu gây mù lòa không hồi phục ở các nước phát triển. Bệnh có cơ chế đa yếu tố, liên quan đến yếu tố di truyền (con đường bổ thể) và môi trường (tuổi tác, chủng tộc da trắng, giới nữ, hút thuốc). Ở người da trắng trên 55 tuổi, tỷ lệ mắc AMD trong 15 năm là 15,1% cho thể sớm và 4,1% cho thể muộn. Bệnh tiến triển từ tích tụ drusen dưới biểu mô sắc tố võng mạc (RPE) đến teo địa lý (geographic atrophy) hoặc tân mạch hắc mạc (CNV). Điều trị dự phòng bằng vitamin C (500 g), vitamin E (400 IU/ngày), beta-carotene (15 mg/ngày), kẽm (80 mg/ngày) và đồng (2 mg/ngày) giúp giảm nguy cơ tiến triển. Anti-VEGF là lựa chọn điều trị chính cho AMD thể tân mạch.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ mắc AMD 15 năm (người >55 tuổi) | 15,1% (thể sớm), 4,1% (thể muộn) |
| Liều vitamin C dự phòng | 500 g/ngày |
| Liều vitamin E dự phòng | 400 IU/ngày |
| Liều beta-carotene dự phòng | 15 mg/ngày |
| Liều kẽm dự phòng | 80 mg/ngày |
| Liều đồng dự phòng | 2 mg/ngày |
| Thời gian bán thải Ranibizumab | 4,75 ngày |
| Thời gian bán thải Aflibercept | 7,13 ngày |
| Thời gian bán thải Bevacizumab | 8,25 ngày |
Bình luận: Thông tin theo Vaughan & Asbury's General Ophthalmology (2016); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Cần lưu ý liều vitamin C trong tài liệu (500 g) có thể là lỗi đánh máy từ nguồn gốc, liều thực tế trong các nghiên cứu AREDS thường là 500 mg.
Bệnh võng mạc đái tháo đường
Bệnh võng mạc đái tháo đường là biến chứng vi mạch phổ biến nhất của đái tháo đường. Cơ chế bệnh sinh liên quan đến tăng đường huyết mạn tính dẫn đến tổn thương nội mô, tắc mao mạch và thiếu máu cục bộ võng mạc, kích thích giải phóng VEGF. Phân loại bao gồm bệnh võng mạc không tăng sinh (NPDR) và tăng sinh (PDR). PDR đặc trưng bởi tân mạch trên gai thị (NVD) hoặc ở võng mạc (NVE). Điều trị bao gồm kiểm soát đường huyết, huyết áp, mỡ máu, tiêm anti-VEGF nội nhãn và quang đông võng mạc toàn bộ (PRP). PRP giúp giảm 50% nguy cơ mất thị lực nghiêm trọng.
Bệnh lý võng mạc khác
Tắc tĩnh mạch võng mạc (RVO) thường gây phù hoàng điểm, điều trị bằng anti-VEGF hoặc steroid nội nhãn. Tắc động mạch võng mạc (CRAO) là cấp cứu nhãn khoa với tổn thương không hồi phục trong vài giờ. Bong võng mạc do rách (rhegmatogenous retinal detachment) cần phẫu thuật (ấn độn củng mạc, cắt dịch kính, hoặc cố định võng mạc bằng khí). Các khối u võng mạc như u nguyên bào võng mạc (retinoblastoma) là ác tính, cần chẩn đoán sớm và điều trị đa mô thức.
- Tầm soát bệnh võng mạc đái tháo đường: trong vòng 3 năm sau chẩn đoán (đái tháo đường type 1), tại thời điểm chẩn đoán (type 2) và hàng năm sau đó.
- Điều trị tân mạch hắc mạc (CNV): tiêm anti-VEGF nội nhãn là lựa chọn ưu tiên.
- Bong võng mạc: phẫu thuật khẩn cấp nếu hoàng điểm còn áp.
- U nguyên bào võng mạc: cần chụp MRI hốc mắt và não trước điều trị.
- Theo dõi retinoma: kiểm tra ít nhất hàng năm suốt đời.
Tài liệu tham khảo:
Raeba Mathew, Sobha Sivaprasad, James J. Augsburger, Zélia M. Corrêa, 2016, Chapter 10: Retina, Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 19th Edition, pp. 433-517.