Tài liệu Vaughan & Asbury's General Ophthalmology (2018) cung cấp cái nhìn tổng quan về giải phẫu, bệnh lý và các chỉ định phẫu thuật dịch kính (vitreous) trong nhãn khoa lâm sàng. Dịch kính là một cấu trúc gel chứa ma trận sợi collagen và hyaluronan, lấp đầy không gian giữa thủy tinh thể và võng mạc, đóng vai trò quan trọng trong các bệnh lý dịch kính võng mạc (vitreoretinal diseases).
Giải phẫu dịch kính và liên quan bệnh lý
Dịch kính có bề mặt ngoài là vỏ dịch kính (cortex), tiếp xúc với thủy tinh thể ở phía trước và bám dính vào võng mạc ở phía sau. Sự bám dính này thay đổi tùy vị trí, trong đó nền dịch kính (vitreous base) là vùng bám dính vĩnh viễn và mạnh mẽ nhất. Các quá trình như lão hóa, xuất huyết, viêm, chấn thương và cận thị gây co rút ma trận collagen, dẫn đến tách vỏ dịch kính sau (posterior vitreous detachment). Sự co rút này tạo lực kéo lên các vùng bám dính mạnh, đặc biệt là vùng hoàng điểm, góp phần vào cơ chế bệnh sinh của màng trước võng mạc (epimacular membrane), lỗ hoàng điểm, và hội chứng co kéo dịch kính hoàng điểm (vitreomacular traction syndrome). Lực kéo động do chuyển động mắt (saccadic eye motion) đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành các vết rách võng mạc.
Thăm khám dịch kính và giao diện dịch kính võng mạc
Dịch kính bình thường có tính chất trong suốt, việc thăm khám tốt nhất được thực hiện bằng đèn khe (slitbeam) hẹp, lệch trục kết hợp với kính tiếp xúc ba gương (three-mirror contact lens) và sinh hiển vi. Các phương pháp như soi đáy mắt trực tiếp hoặc đèn khe rộng, đồng trục không phù hợp để quan sát dịch kính. Khi dịch kính quá đục, siêu âm B-scan (B-scan ultrasonography) là công cụ thiết yếu để xác định tình trạng võng mạc hoặc phát hiện dị vật, khối u, trật thủy tinh thể. Chụp cắt lớp võng mạc (Optical coherence tomography - OCT) với độ phân giải khoảng 5 μm là tiêu chuẩn vàng để đánh giá các bệnh lý tại giao diện dịch kính võng mạc.
Triệu chứng bệnh lý dịch kính võng mạc
Triệu chứng phổ biến nhất là hiện tượng ruồi bay (floaters), xảy ra ở hầu hết mọi người trong đời. Tách dịch kính sau xảy ra ở ít nhất 70% dân số và là nguyên nhân chính gây ra triệu chứng này. Các đốm ruồi bay thường là sự ngưng tụ collagen dịch kính. Tuy nhiên, cần thăm khám võng mạc ngoại vi kỹ lưỡng qua đồng tử giãn để loại trừ rách võng mạc. Hiện tượng chớp sáng (photopsia) do kích thích cơ học lên võng mạc thường đi kèm với quá trình tách dịch kính. Asteroid hyalosis là các vật thể hình cầu, màu vàng, xuất hiện trong dịch kính nhưng hiếm khi ảnh hưởng thị lực và không cần điều trị.
Bệnh lý dịch kính hoàng điểm
Màng trước võng mạc (EMM) và hội chứng co kéo dịch kính hoàng điểm (VMT) thường được điều trị bằng phẫu thuật cắt dịch kính (vitrectomy) và bóc màng. Đối với lỗ hoàng điểm, việc xác định lỗ toàn phần hay bán phần qua OCT là quyết định then chốt. Lỗ hoàng điểm toàn phần yêu cầu phẫu thuật cắt dịch kính, bóc màng ngăn trong (internal limiting membrane - ILM) và bơm khí SF6, mang lại cơ hội cải thiện thị lực đáng kể ít nhất 90%.
Rách võng mạc và bong võng mạc do rách
Rách võng mạc thường gặp ở bệnh nhân cận thị do thoái hóa võng mạc dạng lưới (lattice degeneration). Các vết rách hình móng ngựa (flap tears) có nguy cơ gây bong võng mạc cao hơn so với các lỗ tròn teo (atrophic holes). Trong bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh, xuất huyết dịch kính do tân mạch võng mạc cần được quản lý bằng quang đông võng mạc toàn bộ (panretinal photocoagulation) và có thể kết hợp tiêm anti-VEGF (vascular endothelial growth factor) nội nhãn.
Biến chứng phẫu thuật đục thủy tinh thể
Khoảng 0,5–1% bệnh nhân phẫu thuật đục thủy tinh thể có thể phát triển bong võng mạc do rách. Tỷ lệ rách bao sau và mất dịch kính được ghi nhận khoảng 1%, mặc dù một số bằng chứng cho thấy con số này có thể lên tới 5%. Viêm nội nhãn (endophthalmitis) là biến chứng cấp cứu, cần chọc hút dịch kính để cấy khuẩn và tiêm kháng sinh nội nhãn ngay lập tức.
Chấn thương
Chấn thương xuyên nhãn cầu thường gây xuất huyết dịch kính. Thời điểm phẫu thuật cắt dịch kính thường được thực hiện 7–10 ngày sau khi khâu vết thương, khi xuất huyết đã giảm và giác mạc trong hơn. Nếu có dị vật nội nhãn, cần phẫu thuật lấy dị vật sớm.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ tách dịch kính sau | Ít nhất 70% dân số |
| Độ phân giải OCT | Khoảng 5 μm |
| Tỷ lệ bong võng mạc sau phẫu thuật đục thủy tinh thể | 0,5–1% |
| Tỷ lệ rách bao sau/mất dịch kính | 1% (có thể lên tới 5%) |
| Cơ hội cải thiện thị lực lỗ hoàng điểm toàn phần | Ít nhất 90% |
| Thời điểm phẫu thuật cắt dịch kính sau chấn thương | 7–10 ngày sau khâu vết thương |
Bình luận: Thông tin theo Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thăm khám võng mạc ngoại vi kỹ lưỡng khi bệnh nhân có triệu chứng ruồi bay hoặc chớp sáng mới xuất hiện. Một điểm cần lưu ý là việc sử dụng anti-VEGF trong bệnh võng mạc đái tháo đường được tác giả đề cập là chưa được FDA phê duyệt chính thức cho chỉ định này tại thời điểm xuất bản, do đó cần cập nhật các chỉ định mới nhất từ các tổ chức y tế uy tín.
- Luôn kiểm tra võng mạc ngoại vi bằng soi đáy mắt gián tiếp khi bệnh nhân có triệu chứng ruồi bay hoặc chớp sáng mới.
- Sử dụng OCT để chẩn đoán chính xác các bệnh lý tại giao diện dịch kính hoàng điểm trước khi quyết định phẫu thuật.
- Cân nhắc phẫu thuật cắt dịch kính sớm trong các trường hợp chấn thương xuyên nhãn cầu có dị vật hoặc xuất huyết dịch kính gây cản trở quan sát.
- Theo dõi sát các dấu hiệu viêm nội nhãn sau phẫu thuật đục thủy tinh thể để can thiệp kịp thời.
Tài liệu tham khảo:
Steve Charles, 2018, Chapter 9: Vitreous, Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 19th Edition, 416-432.