Sinh lý và bệnh lý thủy tinh thể: Từ đục thủy tinh thể tuổi già đến bệnh lý ở trẻ em

Bs Ngô Hữu Thế
13.11.26
Last Updated

Thủy tinh thể (crystalline lens) đóng vai trò thiết yếu trong việc hội tụ hình ảnh lên võng mạc, được nâng đỡ bởi các sợi zonule (zonular fibers) xuất phát từ thể mi. Quá trình điều tiết (accommodation) là khả năng thay đổi hình dạng thủy tinh thể để điều chỉnh tiêu cự từ xa đến gần, một chức năng suy giảm dần theo tuổi tác do giảm độ đàn hồi của thủy tinh thể. Các rối loạn thủy tinh thể thường biểu hiện qua suy giảm thị lực, trong đó đục thủy tinh thể (cataract) là nguyên nhân phổ biến gây suy giảm thị lực, với tỷ lệ lưu hành khoảng 50% ở người từ 65-74 tuổi và tăng lên khoảng 70% ở người trên 75 tuổi.

Sinh lý học và triệu chứng

Thủy tinh thể là cấu trúc không mạch máu, không thần kinh, nhận dinh dưỡng từ thủy dịch và chuyển hóa chủ yếu theo con đường kỵ khí. Khi thủy tinh thể lão hóa, sự giảm khả năng điều tiết dẫn đến lão thị (presbyopia). Đục thủy tinh thể làm mất tính trong suốt, gây mờ mắt. Phẫu thuật lấy thủy tinh thể hoặc trật thủy tinh thể hoàn toàn khỏi trục thị giác dẫn đến tình trạng vô thủy tinh thể (aphakic refractive state), gây mất hơn một phần ba công suất khúc xạ của mắt. Việc thăm khám thủy tinh thể tối ưu nhất khi đồng tử đã được giãn, sử dụng đèn khe (slitlamp) hoặc soi đáy mắt trực tiếp với kính cộng (+10).

Đục thủy tinh thể tuổi già

Cơ chế bệnh sinh của đục thủy tinh thể liên quan đến sự tích tụ các protein làm tán xạ ánh sáng và thay đổi màu sắc thủy tinh thể. Các yếu tố nguy cơ bao gồm tổn thương oxy hóa, tia cực tím và suy dinh dưỡng. Hiện chưa có phương pháp điều trị nội khoa nào được chứng minh có khả năng làm chậm hoặc đảo ngược quá trình này. Đục thủy tinh thể nhân (nuclear sclerosis) thường gây cận thị hóa do tăng công suất khúc xạ của nhân. Đục vỏ (cortical cataract) do thay đổi hydrat hóa các sợi thủy tinh thể tạo thành các khe hình nan hoa. Đục dưới bao sau (posterior subcapsular cataract) thường gây chói và giảm thị lực sớm do nằm gần trục thị giác.

Đục thủy tinh thể ở trẻ em

Đục thủy tinh thể ở trẻ em được chia thành đục bẩm sinh (congenital cataract) và đục mắc phải (acquired cataract). Khoảng một phần ba trường hợp là do di truyền, một phần ba do bệnh chuyển hóa, nhiễm trùng hoặc hội chứng, và phần còn lại chưa rõ nguyên nhân. Đục thủy tinh thể đơn phương ở trẻ em nếu không được điều trị trong vòng 2 tháng đầu đời sẽ gây nhược thị do thiếu hụt kích thích (deprivation amblyopia). Phẫu thuật cần được thực hiện sớm để tránh nhược thị và các biến chứng như lác hoặc bất đồng khúc xạ (anisometropia).

Phẫu thuật đục thủy tinh thể

Phẫu thuật lấy thủy tinh thể ngoài bao (extracapsular cataract extraction) là phương pháp ưu tiên. Phacoemulsification là kỹ thuật phổ biến nhất tại các nước phát triển, sử dụng đầu rung siêu âm để tán nhuyễn nhân qua vết mổ 2.5-3 mm. Tại các vùng khó khăn, phẫu thuật MSICS (Manual sutureless small incision cataract surgery) được áp dụng. Biến chứng nghiêm trọng nhất là rách bao sau, có thể dẫn đến rơi nhân vào dịch kính. Tỷ lệ biến chứng gây suy giảm thị lực vĩnh viễn trong phẫu thuật ở người lớn rất thấp (2-5%).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ lưu hành đục thủy tinh thể (65-74 tuổi)50%
Tỷ lệ lưu hành đục thủy tinh thể (>75 tuổi)70%
Tỷ lệ biến chứng gây suy giảm thị lực vĩnh viễn2-5%
Tỷ lệ xuất huyết nội nhãn chu phẫu< 0.5%
Tỷ lệ nhiễm trùng nội nhãn (endophthalmitis)0.1%
Tỷ lệ cần điều trị đục bao sau10%
Bình luận: Thông tin theo Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các số liệu về tỷ lệ biến chứng phản ánh kết quả chung của phẫu thuật đục thủy tinh thể. Cần lưu ý rằng việc quản lý đục thủy tinh thể ở trẻ em đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa phẫu thuật viên và chuyên gia khúc xạ để tối ưu hóa thị lực.
  • Phát hiện sớm đục thủy tinh thể bẩm sinh ở trẻ sơ sinh để tránh nhược thị vĩnh viễn.
  • Sử dụng kính bảo hộ trong môi trường công nghiệp để phòng ngừa đục thủy tinh thể do chấn thương.
  • Đánh giá kỹ lưỡng thị lực và triệu chứng chủ quan của bệnh nhân trước khi quyết định phẫu thuật.
  • Theo dõi sát biến chứng đục bao sau sau phẫu thuật phacoemulsification.

Tài liệu tham khảo:

Richard A. Harper, 2018, Chapter 8: Lens, Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 19th Edition, 398-415.

Xem thêm