Viêm màng bồ đào (uveitis) là tình trạng viêm màng bồ đào bao gồm mống mắt, thể mi và hắc mạc, ảnh hưởng đến người từ 20-50 tuổi và chiếm 10-20% các trường hợp mù lòa hợp pháp tại các quốc gia phát triển. Theo Vaughan & Asbury's General Ophthalmology (2016), viêm màng bồ đào được phân loại giải phẫu thành viêm màng bồ đào trước, trung gian, sau và toàn bộ (panuveitis).
Viêm màng bồ đào trước
Viêm màng bồ đào trước là dạng phổ biến nhất, thường khởi phát cấp tính và một bên. Triệu chứng điển hình bao gồm đau, sợ ánh sáng và nhìn mờ. Khám lâm sàng thường thấy đỏ rìa giác mạc (circumcorneal redness), đồng tử nhỏ (miosis) hoặc không đều do dính mống mắt sau (posterior synechiae). Tăng nhãn áp có thể xảy ra trong các trường hợp do virus herpes simplex, varicella-zoster, cytomegalovirus, toxoplasmosis, giang mai, sarcoidosis hoặc hội chứng Posner-Schlossman. Các lắng đọng trên nội mô giác mạc (keratic precipitates) có thể là dạng hạt (mutton fat) hoặc không hạt, thường khu trú ở tam giác Arlt (Arlt’s triangle).
Viêm màng bồ đào trung gian
Viêm màng bồ đào trung gian (intermediate uveitis), còn gọi là viêm thể mi (cyclitis) hoặc viêm pars plana (pars planitis), là dạng phổ biến thứ hai, thường hai bên và ảnh hưởng đến người trẻ. Triệu chứng chính là ruồi bay (floaters) và nhìn mờ. Dấu hiệu nổi bật là viêm dịch kính (vitritis), với các đám ngưng tụ dịch kính (snowballs) hoặc lắng đọng trên pars plana và thể mi (snowbanking). Nguyên nhân thường không rõ, nhưng sarcoidosis và đa xơ cứng (multiple sclerosis) chiếm 10-20% các trường hợp.
Viêm màng bồ đào sau
Viêm màng bồ đào sau bao gồm viêm võng mạc (retinitis), viêm hắc mạc (choroiditis), viêm mạch máu võng mạc (retinal vasculitis) và viêm gai thị (papillitis). Triệu chứng bao gồm ruồi bay, mất thị trường hoặc giảm thị lực nghiêm trọng. Bong võng mạc (retinal detachment) có thể xảy ra, thường là dạng co kéo, rách hoặc xuất tiết.
Xét nghiệm cận lâm sàng
Xét nghiệm thường không cần thiết cho viêm màng bồ đào nhẹ, một bên, không hạt, đáp ứng tốt với corticosteroid tại chỗ. Bệnh nhân viêm màng bồ đào tái phát, nặng, hai bên, dạng hạt hoặc không đáp ứng với điều trị tiêu chuẩn cần được xét nghiệm tầm soát giang mai (VDRL/RPR và FTA-ABS/MHA-TP), sarcoidosis (X-quang ngực, ACE hoặc lysozyme) và lao (X-quang ngực, PPD hoặc IGRA như QuantiFERON-TB Gold/T-SPOT.TB).
Điều trị viêm màng bồ đào
Corticosteroid và thuốc liệt điều tiết/giãn đồng tử (cycloplegic/mydriatic agents) là nền tảng điều trị. Prednisolone acetate 1% nhỏ mắt mỗi 1-2 giờ khi thức thường kiểm soát tốt viêm tiền phòng. Đối với viêm trung gian, sau hoặc toàn bộ không do nhiễm trùng, tiêm triamcinolone acetonide dưới bao Tenon (40 mg) hoặc prednisone đường uống (0.5-1.5 mg/kg/ngày) có hiệu quả. Các thuốc tiết kiệm corticosteroid (corticosteroid-sparing agents) như methotrexate, azathioprine, mycophenolate mofetil, cyclosporine, tacrolimus, cyclophosphamide, chlorambucil hoặc thuốc ức chế TNF-α có thể cần thiết cho các trường hợp nặng hoặc mãn tính.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ mù lòa do viêm màng bồ đào | 10-20% trường hợp tại các nước phát triển |
| Tỷ lệ viêm màng bồ đào trung gian do sarcoidosis/đa xơ cứng | 10-20% trường hợp |
| Tỷ lệ viêm màng bồ đào hai bên trong viêm trung gian | lên đến 80% trường hợp |
| Liều Prednisolone acetate 1% | 1-2 giọt mỗi 1-2 giờ khi thức |
| Liều tiêm triamcinolone acetonide dưới bao Tenon | 1 mL (40 mg) |
| Liều Prednisone đường uống | 0.5-1.5 mg/kg/ngày |
Bình luận: Thông tin theo Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 2016; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc sử dụng corticosteroid kéo dài cần theo dõi chặt chẽ nhãn áp và biến chứng đục thủy tinh thể. Các thuốc ức chế miễn dịch cần sự phối hợp đa chuyên khoa.
Viêm củng mạc
Viêm củng mạc (scleritis) là tình trạng viêm nặng, gây đau dữ dội, có thể dẫn đến tổn thương cấu trúc nhãn cầu. Viêm củng mạc trước có thể là dạng lan tỏa hoặc nốt, trong khi viêm củng mạc hoại tử (necrotizing scleritis) là dạng nguy hiểm nhất, thường gặp ở người lớn tuổi và có liên quan đến bệnh hệ thống. Viêm củng mạc sau (posterior scleritis) khó chẩn đoán, thường biểu hiện bằng đau, nhìn mờ, song thị hoặc lồi mắt. Điều trị viêm củng mạc thường bắt đầu bằng NSAID đường uống (indomethacin 75 mg/ngày, ibuprofen 600 mg/ngày hoặc flurbiprofen 300 mg/ngày). Nếu không đáp ứng sau 2 tuần, cần dùng corticosteroid toàn thân. Viêm củng mạc hoại tử cần điều trị bằng corticosteroid đường uống (prednisolone 1 mg/kg/ngày) và thuốc ức chế miễn dịch bổ sung.
- Luôn kiểm tra nhãn áp và cảm giác giác mạc ở mọi bệnh nhân viêm màng bồ đào.
- Cân nhắc tầm soát lao và giang mai cho mọi trường hợp viêm màng bồ đào không rõ nguyên nhân hoặc không đáp ứng điều trị.
- Sử dụng thuốc liệt điều tiết để ngăn ngừa dính mống mắt sau trong viêm màng bồ đào trước.
- Phối hợp với bác sĩ nội khoa/thấp khớp học khi sử dụng thuốc ức chế miễn dịch toàn thân.
- Viêm củng mạc hoại tử cần được chẩn đoán sớm và điều trị tích cực để tránh thủng củng mạc.
Tài liệu tham khảo:
Emmett T. Cunningham, Jr. et al, 2016, Uveal Tract & Sclera, Vaughan & Asbury's General Ophthalmology 19th Ed, trang 325-384.