Vaughan & Asbury's General Ophthalmology (2016) cung cấp hướng dẫn toàn diện về chẩn đoán và điều trị các bệnh lý giác mạc, từ nhiễm trùng đến thoái hóa và loạn dưỡng. Việc đánh giá lâm sàng kỹ lưỡng thông qua tiền sử và thăm khám bằng đèn khe (slitlamp) là nền tảng để chẩn đoán chính xác các bệnh lý giác mạc.
Đánh giá lâm sàng bệnh lý giác mạc
Chẩn đoán bệnh lý giác mạc dựa chủ yếu vào tiền sử chấn thương hoặc đeo kính áp tròng (contact lens), vốn là hai nguyên nhân phổ biến nhất gây bất thường giác mạc cấp tính. Việc khai thác tiền sử gia đình và các bệnh lý giác mạc trước đó là rất quan trọng. Cần phân biệt viêm giác mạc do Herpes simplex và xói mòn giác mạc tái phát (recurrent corneal erosion) dựa trên tiền sử đau; xói mòn thường rất đau trong khi viêm giác mạc do Herpes thì không. Việc sử dụng thuốc nhỏ mắt, bao gồm cả thuốc không kê đơn, cần được khai thác kỹ vì corticosteroid tại chỗ có thể làm trầm trọng thêm tình trạng nhiễm trùng do vi khuẩn, nấm hoặc virus. Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh như chụp bản đồ giác mạc (corneal topography), hiển vi nội mô (specular microscopy), chụp cắt lớp quang học phân đoạn trước (anterior segment optical coherence tomography - OCT) và hiển vi đồng tiêu (confocal microscopy) đóng vai trò hỗ trợ quan trọng.
Viêm giác mạc do vi khuẩn
Viêm giác mạc do vi khuẩn là nguyên nhân hàng đầu gây mất thị lực trên toàn cầu. Các yếu tố nguy cơ chính bao gồm đeo kính áp tròng, bệnh lý bề mặt nhãn cầu, chấn thương và phẫu thuật mắt. Chẩn đoán xác định thông qua nhuộm Gram, Giemsa từ bệnh phẩm nạo giác mạc và nuôi cấy vi khuẩn. Phản ứng chuỗi polymerase (PCR) giúp định danh nhanh các tác nhân như virus Herpes, Acanthamoeba và nấm. Điều trị cần được bắt đầu ngay sau khi lấy bệnh phẩm. Các tác nhân như Streptococcus pneumoniae thường gây loét giác mạc khu trú, tiến triển từ vị trí nhiễm trùng ban đầu vào trung tâm giác mạc, thường kèm theo mủ tiền phòng (hypopyon). Pseudomonas aeruginosa gây loét tiến triển nhanh với các enzyme phân giải protein, có thể dẫn đến thủng giác mạc và nhiễm trùng nội nhãn.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Yếu tố nguy cơ chính | Đeo kính áp tròng, bệnh lý bề mặt nhãn cầu, chấn thương, phẫu thuật mắt |
| Tác nhân vi khuẩn phổ biến | Streptococcus pneumoniae, Pseudomonas aeruginosa, Moraxella liquefaciens, Staphylococcus aureus |
| Phương pháp chẩn đoán | Nhuộm Gram/Giemsa, nuôi cấy, PCR |
Viêm giác mạc do virus
Viêm giác mạc do Herpes simplex virus (HSV) là nguyên nhân phổ biến gây sẹo giác mạc. Bệnh biểu hiện dưới dạng viêm biểu mô, mô đệm hoặc nội mô. Tổn thương đặc trưng là loét hình cành cây (dendritic ulcer) với các nhánh phân nhánh và bóng ở đầu tận cùng. Viêm giác mạc do Varicella-zoster virus (VZV) thường ảnh hưởng đến mô đệm và màng bồ đào trước ngay từ khi khởi phát, với các tổn thương biểu mô dạng đốm hoặc giả cành cây. Viêm giác mạc do Adenovirus thường đi kèm viêm kết mạc, đạt đỉnh sau 5-7 ngày, sau đó có thể để lại các đốm đục dưới biểu mô (subepithelial opacities) tồn tại trong nhiều tháng.
Điều trị bằng thuốc
Việc sử dụng thuốc cần tuân thủ phác đồ nghiêm ngặt để tránh độc tính biểu mô và kháng thuốc. Bảng dưới đây tóm tắt liều lượng điều trị cho các bệnh lý nhiễm trùng giác mạc.
| Thuốc | Liều khởi đầu/Duy trì | Lưu ý theo dõi |
|---|---|---|
| Acyclovir (uống) | 400 mg, 5 lần/ngày (người bình thường); 800 mg, 5 lần/ngày (suy giảm miễn dịch/atopic) | Dự phòng tái phát: 400 mg, 2 lần/ngày |
| Valacyclovir (uống) | 1 g, 3 lần/ngày trong 7-10 ngày | Dùng cho Herpes zoster |
| Famciclovir (uống) | 500 mg, mỗi 8 giờ trong 7-10 ngày | Dùng cho Herpes zoster |
| Natamycin (tại chỗ) | Nhỏ mắt mỗi giờ cả ngày và đêm trong 24 giờ, sau đó mỗi giờ ban ngày, 4 lần/ngày cho đến khi khỏi | Dùng cho nấm dạng sợi |
| Amphotericin (tại chỗ) | 0.15%, nhỏ mắt mỗi giờ cả ngày và đêm trong 24 giờ, sau đó mỗi giờ ban ngày, 4 lần/ngày cho đến khi khỏi | Dùng cho nấm men |
Bình luận: Thông tin theo Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 2016; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc sử dụng corticosteroid trong viêm giác mạc do vi khuẩn hoặc virus là một vấn đề gây tranh cãi và cần sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ nhãn khoa để tránh các biến chứng như thủng giác mạc hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng nhiễm trùng.
Các bệnh lý giác mạc khác
Giác mạc hình chóp (keratoconus) là rối loạn hình dạng mô đệm, thường tiến triển chậm và ổn định ở thập kỷ thứ tư của cuộc đời. Liên kết chéo collagen giác mạc (corneal collagen cross-linking) bằng riboflavin và tia cực tím A đã được chứng minh hiệu quả trong việc ngăn chặn tiến triển. Các bệnh lý thoái hóa như Terrien disease, Band keratopathy (thoái hóa dải canxi) và Arcus senilis có đặc điểm lâm sàng và hướng xử trí riêng biệt, từ theo dõi đến phẫu thuật cắt bỏ hoặc ghép giác mạc.
- Luôn kiểm tra kỹ giác mạc bằng nhuộm fluorescein khi có triệu chứng kích thích mắt.
- Cân nhắc kỹ trước khi kê đơn corticosteroid tại chỗ cho bệnh nhân có tiền sử Herpes.
- Theo dõi định kỳ bằng bản đồ giác mạc cho bệnh nhân nghi ngờ keratoconus.
- Sử dụng thuốc kháng virus đường uống cho các trường hợp viêm giác mạc do Herpes nặng hoặc tái phát.
- Ưu tiên các chế phẩm không chất bảo quản cho bệnh nhân khô mắt (keratoconjunctivitis sicca).
Tài liệu tham khảo:
Ahmed Al-Maskari, Daniel F. P. Larkin, 2016, Cornea, Vaughan & Asbury's General Ophthalmology 19th Ed, trang 281-324.