Viêm kết mạc (conjunctivitis) là bệnh lý nhãn khoa phổ biến nhất trên toàn cầu, với mức độ nghiêm trọng dao động từ sung huyết nhẹ kèm chảy nước mắt đến viêm kết mạc nặng có tiết tố mủ. Nguyên nhân gây bệnh thường là ngoại sinh, hiếm khi là nội sinh, và được phân loại chi tiết trong các bảng tổng hợp của tài liệu Vaughan & Asbury's General Ophthalmology (2016).
Viêm kết mạc do tác nhân nhiễm trùng
Viêm kết mạc do vi khuẩn thường biểu hiện bằng kích ứng và sung huyết hai mắt, tiết tố mủ và dính mi mắt khi thức dậy. Viêm kết mạc do vi khuẩn siêu cấp (hyperacute) gây ra bởi Neisseria gonorrhoeae, Neisseria kochii hoặc Neisseria meningitidis đòi hỏi phải điều trị khẩn cấp để tránh tổn thương giác mạc hoặc nhiễm trùng huyết. Đối với viêm kết mạc do Neisseria không có tổn thương giác mạc, liều ceftriaxone 1 g tiêm bắp đơn liều là đủ. Nếu có tổn thương giác mạc, cần dùng ceftriaxone 1–2 g mỗi ngày trong 5 ngày. Viêm kết mạc do vi khuẩn cấp tính thường tự giới hạn trong 10–14 ngày nếu không điều trị, hoặc 1–3 ngày nếu được điều trị đúng cách.
Chlamydia và các bệnh lý liên quan
Trachoma (bệnh mắt hột) là nguyên nhân hàng đầu gây mù lòa có thể phòng ngừa, thường bắt đầu từ thời thơ ấu dưới dạng viêm kết mạc nang mạn tính hai mắt. Bệnh tiến triển thành sẹo kết mạc và lông quặm (trichiasis) ở tuổi trưởng thành. Điều trị bệnh mắt hột bao gồm azithromycin 1 g uống đơn liều; doxycycline 100 mg uống hai lần mỗi ngày trong 3 tuần; hoặc erythromycin 1 g/ngày chia 4 lần trong 3–4 tuần. Đối với viêm kết mạc do Chlamydia ở trẻ sơ sinh, erythromycin dạng hỗn dịch uống 50 mg/kg/ngày chia 4 lần trong ít nhất 14 ngày là lựa chọn ưu tiên.
Viêm kết mạc do virus
Viêm kết mạc do virus rất phổ biến, bao gồm sốt họng kết mạc (pharyngoconjunctival fever) thường do adenovirus type 3, 4, 7 và viêm kết mạc do virus herpes simplex (HSV). Viêm kết mạc do HSV ở trẻ em hoặc người lớn thường tự giới hạn, nhưng cần dùng thuốc kháng virus tại chỗ hoặc toàn thân để ngăn ngừa tổn thương giác mạc. Các lựa chọn bao gồm trifluridine mỗi 2 giờ khi thức hoặc ganciclovir gel 0.15% 5 lần/ngày cho đến khi lành vết loét, sau đó 3 lần/ngày. Acyclovir uống 400 mg 5 lần/ngày trong 7 ngày cũng là một lựa chọn.
Bệnh lý dị ứng và miễn dịch
Viêm kết mạc dị ứng (hay fever conjunctivitis) và viêm kết mạc mùa xuân (vernal keratoconjunctivitis) là các bệnh lý miễn dịch thường gặp. Điều trị bao gồm thuốc kháng histamine tại chỗ, chất ổn định tế bào mast và thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs). Trong các trường hợp nặng, cyclosporine hoặc tacrolimus nhỏ mắt được sử dụng. Cần thận trọng với việc sử dụng corticosteroid kéo dài do nguy cơ gây tăng nhãn áp và đục thủy tinh thể.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ mù lòa do mắt hột | Giảm từ 6 triệu xuống 1.3 triệu người |
| Thời gian ủ bệnh mắt hột | Trung bình 7 ngày (dao động 5–14 ngày) |
| Thời gian viêm kết mạc do HSV | 2–3 tuần |
| Thời gian viêm kết mạc do virus cấp | Khoảng 10 ngày |
| Thể tích nước mắt bình thường | 7 ± 2 μL mỗi mắt |
| pH nước mắt | Trung bình 7.35 (dao động 5.20–8.35) |
| Áp lực thẩm thấu nước mắt | 295–309 mosm/L |
Bình luận: Thông tin theo Vaughan & Asbury's General Ophthalmology (2016); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các phác đồ điều trị nêu trên cần được cá thể hóa dựa trên tình trạng miễn dịch của bệnh nhân và sự kháng thuốc của vi khuẩn tại địa phương. Việc sử dụng corticosteroid trong viêm kết mạc do virus hoặc dị ứng cần được kiểm soát chặt chẽ để tránh các biến chứng nhãn khoa nghiêm trọng.
- Luôn kiểm tra tiền sử tiếp xúc và các triệu chứng toàn thân (sốt, hạch trước tai) để phân biệt viêm kết mạc do virus, vi khuẩn hay dị ứng.
- Sử dụng kháng sinh tại chỗ phổ rộng như polymyxin-trimethoprim làm liệu pháp kinh nghiệm trong khi chờ kết quả nuôi cấy.
- Tránh sử dụng corticosteroid kéo dài trong điều trị viêm kết mạc dị ứng để ngăn ngừa biến chứng tăng nhãn áp và đục thủy tinh thể.
- Giáo dục vệ sinh cá nhân cho bệnh nhân và gia đình để ngăn ngừa lây lan trong các trường hợp viêm kết mạc do vi khuẩn hoặc virus.
- Đối với bệnh nhân khô mắt, cần đánh giá kỹ thành phần nước mắt và cân nhắc sử dụng nước mắt nhân tạo không chất bảo quản.
Tài liệu tham khảo:
Francisco J. Garcia-Ferrer, James J. Augsburger, Zélia M. Corrêa, 2016, Conjunctiva & Tears, Vaughan & Asbury's General Ophthalmology 19th Ed, trang 200-280.