Các vấn đề nhãn khoa nhi đặc biệt: Chẩn đoán và quản lý lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
13.11.26
Last Updated

Chương 17 trong Vaughan & Asbury's General Ophthalmology (2016) cung cấp tổng quan về các thách thức trong nhãn khoa nhi, nơi sự phát triển của hệ thống thị giác vẫn đang diễn ra trong thập kỷ đầu đời, tạo nguy cơ gây nhược thị (amblyopia) ngay cả với các bệnh lý mắt nhẹ. Việc phối hợp đa chuyên khoa giữa bác sĩ nhi khoa, thần kinh và nhãn khoa là thiết yếu để quản lý các dị tật bẩm sinh và nhu cầu giáo dục của trẻ có thị lực kém.

Khám mắt ở trẻ sơ sinh

Mọi trẻ sơ sinh cần được kiểm tra giải phẫu mắt ngoài đối xứng và phản xạ đỏ (red reflex) ở mỗi mắt. Nếu phát hiện bất thường, cần đánh giá nhãn khoa toàn diện bằng đèn cầm tay, kính lúp, soi đáy mắt trực tiếp/gián tiếp và đôi khi là đèn khe cầm tay. Các bất thường bẩm sinh có thể liên quan đến các bệnh lý ngoài mắt cần điều tra thêm. Ở trẻ sơ sinh, phản xạ ánh sáng đồng tử chỉ đáng tin cậy sau 32 tuần thai. Anisocoria (đồng tử không đều) 0,5 mm có thể gặp ở 20% trẻ sơ sinh, nhưng cần kiểm tra kỹ nếu trẻ có sụp mi (ptosis) để loại trừ hội chứng Horner do u nguyên bào thần kinh (neuroblastoma).

Khám mắt ở trẻ nhỏ

Thị lực nên được đánh giá tại mỗi lần khám "trẻ khỏe mạnh". Trong 3-4 năm đầu, việc ước tính thị lực dựa trên quan sát hành vi. Phản xạ đồng tử với ánh sáng chỉ là xét nghiệm thô. Khả năng cố định và theo dõi mục tiêu (fixation and following) mang tính thông tin cao hơn. Sau 3 tháng tuổi, lác (strabismus) có thể được phát hiện qua vị trí phản xạ ánh sáng giác mạc. Các kỹ thuật định lượng như rung giật nhãn cầu do kích thích quang động (optokinetic nystagmus), phương pháp nhìn ưu tiên lựa chọn (forced-choice preferential looking) và đáp ứng thị giác gợi (visually evoked responses) được sử dụng để đánh giá hệ thống cảm giác đang phát triển.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ anisocoria 0,5 mm ở trẻ sơ sinh20%
Tỷ lệ trẻ mắc lác2%
Độ tuổi ước tính thị lực chính xác3-4 tuổi
Tỷ lệ trẻ cần chỉnh tật khúc xạ trước 7-8 tuổi10%
Tỷ lệ trẻ 2-6 tuổi bị viễn thị80%
Tỷ lệ trẻ 2-6 tuổi bị cận thị5%
Tỷ lệ trẻ 2-6 tuổi chính thị15%

Khúc xạ và các bất thường bẩm sinh

Khúc xạ khách quan ở trẻ nhỏ cần thực hiện dưới liệt điều tiết (cycloplegia). Cyclopentolate 1% nhỏ 2 lần cách nhau 5 phút, 30 phút trước khi khám thường là đủ. Atropine 1% dạng mỡ bôi ngày 1 lần trong 2-3 ngày trước khám được khuyến cáo nếu có lác hội tụ hoặc mắt sắc tố đậm. Các dị tật bẩm sinh bao gồm anophthalmos (không nhãn cầu), microphthalmos (nhãn cầu nhỏ), và các bất thường giác mạc, mống mắt (aniridia, coloboma). Đục thủy tinh thể bẩm sinh (congenital cataract) cần được phẫu thuật sớm trong 2 tháng đầu đời để tránh nhược thị sâu sắc.

Bệnh võng mạc trẻ sinh non (ROP)

ROP là nguyên nhân gây mù lòa ở trẻ sơ sinh với khoảng 550 ca mới mỗi năm tại Hoa Kỳ. Tầm soát được chỉ định cho trẻ cân nặng khi sinh 1500 g hoặc thấp hơn, hoặc tuổi thai 30 tuần hoặc thấp hơn. Điều trị bằng laser là tiêu chuẩn cho bệnh giai đoạn 3 vùng I có "plus" disease, hoặc giai đoạn 2-3 có "plus" disease. Tiêm anti-VEGF nội nhãn cũng đã được chứng minh hiệu quả trong ROP ngưỡng và tiền ngưỡng.

Bình luận: Thông tin theo Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 2016; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Cần lưu ý rằng việc sử dụng thuốc liệt điều tiết ở trẻ sinh non cần giám sát chặt chẽ do nguy cơ tác dụng phụ toàn thân.
  • Tầm soát ROP đúng lịch trình dựa trên tuổi thai và cân nặng khi sinh.
  • Không trì hoãn phẫu thuật đục thủy tinh thể bẩm sinh quá 2 tháng tuổi.
  • Luôn kiểm tra anisocoria ở trẻ có sụp mi để loại trừ u nguyên bào thần kinh.
  • Khuyến cáo tầm soát thị lực định kỳ trước 4 tuổi để phát hiện sớm nhược thị.
  • Cảnh giác với xuất huyết võng mạc ở trẻ dưới 3 tuổi không rõ nguyên nhân chấn thương (nghi ngờ hội chứng shaken baby).

Tài liệu tham khảo:

Paul Riordan-Eva, 2016, Special Subjects of Pediatric Interest, Vaughan & Asbury's General Ophthalmology 19th Ed, 803-824.

Xem thêm