Bệnh lý Mi mắt và Hệ thống Lệ đạo: Tổng quan lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
13.11.26
Last Updated

Giải phẫu Mi mắt

Mi mắt là cấu trúc mỏng bảo vệ nhãn cầu, với da thuộc loại mỏng nhất cơ thể. Cơ vòng mi (orbicularis oculi) được chi phối bởi dây thần kinh mặt (CN VII), chia thành các phần ổ mắt, trước sụn và trước vách, tham gia vào chức năng đóng mi và bơm lệ. Các sụn mi (tarsi) là các tấm collagen cứng gắn vào bờ ổ mắt qua các dây chằng góc trong và góc ngoài. Vách ổ mắt (orbital septum) đóng vai trò là hàng rào quan trọng giữa mi mắt và ổ mắt. Ở mi trên, cơ nâng mi trên (levator palpebrae superioris - LPS) bám vào sụn mi, trong khi ở mi dưới, mạc bao cơ (capsulopalpebral fascia) hỗ trợ co kéo mi khi nhìn xuống.

Nhiễm trùng và Viêm Mi mắt

Lẹo (hordeolum) là tình trạng nhiễm trùng các tuyến của mi mắt, thường do Staphylococcus aureus. Lẹo trong liên quan đến tuyến Meibomian, lẹo ngoài liên quan đến tuyến Zeis hoặc Moll. Điều trị bao gồm chườm ấm 10-15 phút, vài lần mỗi ngày. Nếu không cải thiện sau 48 giờ, cần rạch và dẫn lưu. Viêm bờ mi trước (anterior blepharitis) chia thành hai loại chính: do tụ cầu (staphylococcal) và tiết bã (seborrheic). Viêm bờ mi sau (posterior blepharitis) liên quan đến rối loạn chức năng tuyến Meibomian, thường kết hợp với bệnh trứng cá đỏ (rosacea). Điều trị viêm bờ mi sau bao gồm chườm ấm, vắt tuyến Meibomian, và kháng sinh toàn thân như doxycycline (50-100 mg, hai lần mỗi ngày) hoặc azithromycin (1 g, hàng tuần trong 3 tuần).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Thời gian chườm ấm lẹo10-15 phút, vài lần mỗi ngày
Thời gian theo dõi lẹo trước khi rạch48 giờ
Liều doxycycline50-100 mg, hai lần mỗi ngày
Liều azithromycin1 g, hàng tuần trong 3 tuần
Liều Metrogel (metronidazole)0.75%, dùng hàng ngày
Liều prednisolone acetate0.125%, hai lần mỗi ngày
Bình luận: Thông tin theo Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc phân biệt lẹo và chắp (chalazion) dựa trên dấu hiệu viêm cấp tính là rất quan trọng trong thực hành lâm sàng.

Biến dạng Giải phẫu Mi mắt

Quặm (entropion) là tình trạng bờ mi xoay vào trong, thường gặp nhất là quặm do lão hóa (involutional). Lộn mi (ectropion) là tình trạng bờ mi xoay ra ngoài. Các bất thường bẩm sinh bao gồm khuyết mi (coloboma), nếp quạt (epicanthus), và nếp da thừa (blepharochalasis). Dermatochalasis là tình trạng da mi thừa và mất độ đàn hồi do lão hóa, có thể gây cản trở thị trường ngoại vi. Co thắt mi (blepharospasm) là chứng loạn trương lực cơ khu trú, thường điều trị bằng tiêm botulinum toxin để gây liệt tạm thời cơ vòng mi.

Sụp mi (Blepharoptosis)

Sụp mi (ptosis) là tình trạng mi trên ở vị trí thấp bất thường. Phân loại bao gồm sụp mi bẩm sinh (do cơ, thần kinh) và sụp mi mắc phải (do cân cơ, cơ, thần kinh, cơ học). Sụp mi do cân cơ (aponeurotic) là loại phổ biến nhất ở người lớn. Trong nhược cơ (myasthenia gravis), sụp mi thường kèm theo mỏi mi khi nhìn lên kéo dài. Điều trị sụp mi phụ thuộc vào chức năng cơ nâng mi; nếu chức năng kém, có thể cần phẫu thuật treo mi vào cơ trán.

Khối u Mi mắt

Các khối u lành tính bao gồm u nhú (squamous papilloma), dày sừng tiết bã (seborrheic keratosis), và u mạch máu (capillary hemangioma). Ung thư biểu mô tế bào đáy (BCC) chiếm 90% các khối u ác tính ở mi mắt, thường gặp ở mi dưới (65% trường hợp). Ung thư biểu mô tế bào vảy (SCC) ít phổ biến hơn (5-10%). Ung thư biểu mô tuyến bã (sebaceous cell carcinoma) có diễn tiến ác tính, dễ nhầm lẫn với chắp hoặc viêm bờ mi mạn tính.

Hệ thống Lệ đạo

Hệ thống lệ đạo gồm hệ thống bài tiết (tuyến lệ) và hệ thống dẫn lưu (điểm lệ, lệ quản, túi lệ, ống lệ mũi). Tắc ống lệ mũi bẩm sinh thường do màng tắc tại van Hasner, xảy ra ở 87% trẻ sơ sinh nhưng 90% sẽ thông thoáng sau 1 tháng tuổi. Viêm túi lệ (dacryocystitis) cấp tính cần điều trị kháng sinh toàn thân. Viêm lệ quản (canaliculitis) thường do Actinomyces, biểu hiện bằng mắt đỏ, kích ứng và tiết dịch. Phẫu thuật nối thông túi lệ - mũi (dacryocystorhinostomy) là phương pháp điều trị triệt để cho tắc ống lệ mũi ở người lớn.

  • Luôn kiểm tra kỹ các tổn thương mi mắt nghi ngờ ác tính, đặc biệt là các trường hợp chắp tái phát.
  • Sử dụng chườm ấm và vệ sinh bờ mi là bước đầu tiên quan trọng trong quản lý viêm bờ mi.
  • Đánh giá chức năng cơ nâng mi trước khi quyết định phương pháp phẫu thuật sụp mi.
  • Cân nhắc chẩn đoán nhược cơ ở bệnh nhân sụp mi có dấu hiệu mỏi mi.
  • Phân biệt tắc lệ đạo bẩm sinh và viêm túi lệ cấp tính để có hướng xử trí kịp thời.

Tài liệu tham khảo:

Vagefi MR, 2018, Lids & Lacrimal Apparatus, Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 19th Ed, 159-198.

Xem thêm