Cấp cứu nhãn khoa: Tiếp cận chẩn đoán và xử trí các bệnh lý cấp tính

Bs Ngô Hữu Thế
13.11.26
Last Updated

Tài liệu Vaughan & Asbury's General Ophthalmology (2016) cung cấp hướng dẫn lâm sàng về các tình trạng cấp cứu nhãn khoa, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nhận diện sớm để ngăn ngừa suy giảm thị lực không cần thiết. Các thông số then chốt trong đánh giá ban đầu bao gồm cường độ và thời gian đau, tốc độ khởi phát, mức độ suy giảm thị lực (đo thị lực cho từng mắt), hình thái nhãn cầu và kết quả soi đáy mắt.

Mắt đỏ cấp tính

Đa số bệnh nhân mắt đỏ cấp tính có tình trạng lành tính như viêm kết mạc (bacterial, viral, allergic conjunctivitis), xuất huyết dưới kết mạc hoặc viêm bờ mi. Tuy nhiên, cần cảnh giác với các bệnh lý đe dọa thị lực như glôcôm góc đóng cấp tính (acute angle-closure glaucoma), viêm nội nhãn (endophthalmitis), viêm loét giác mạc hoặc viêm củng mạc. Cần đánh giá khẩn cấp nếu bệnh nhân có tiền sử phẫu thuật nội nhãn gần đây, đeo kính áp tròng, hoặc mắc các bệnh hệ thống như viêm cột sống dính khớp. Đau dữ dội, giảm thị lực, buồn nôn, nôn, hoặc đỏ quanh rìa (circumcorneal) là các dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng. Việc sử dụng fluorescein giúp xác định các khuyết biểu mô giác mạc.

Bệnh lý hốc mắt cấp tính

Viêm mô tế bào hốc mắt (orbital cellulitis) thường gặp ở trẻ em do lan truyền từ xoang sàng, biểu hiện bằng sốt, đau, sưng nề mi, lồi mắt (proptosis) và hạn chế vận nhãn. Viêm mô tế bào trước vách (pre-septal cellulitis) không gây lồi mắt hoặc hạn chế vận nhãn. Ở bệnh nhân tiểu đường hoặc suy giảm miễn dịch, cần loại trừ nhiễm nấm (mucormycosis) do nguy cơ tử vong cao. Chẩn đoán dựa trên lâm sàng và hình ảnh học (CT hoặc MRI) để phân biệt với bệnh mắt do Graves, giả u hốc mắt hoặc rò động mạch cảnh - xoang hang.

Mất thị lực không đau cấp tính

Mất thị lực đột ngột không đau là triệu chứng quan trọng, có thể do bệnh lý mạch máu nhãn khoa hoặc bệnh lý nội sọ. Cần phân biệt mất thị lực một mắt hay hai mắt (ví dụ bán manh đồng danh - homonymous hemianopia). Tiền sử xuất hiện đột ngột các đốm đen (floaters) và chớp sáng (photopsia) gợi ý bong võng mạc. Bệnh nhân trên 55 tuổi bị mất thị lực trung tâm một mắt cần được loại trừ thoái hóa hoàng điểm tuổi già thể ướt (wet age-related macular degeneration) hoặc viêm động mạch tế bào khổng lồ (giant cell arteritis). Soi đáy mắt giúp chẩn đoán tắc tĩnh mạch võng mạc, tắc động mạch võng mạc hoặc bệnh lý thần kinh thị giác thiếu máu cục bộ.

Mất thị lực đau cấp tính không kèm mắt đỏ

Các tình trạng này thường do tổn thương sau nhãn cầu. Viêm thần kinh thị giác (optic neuritis) thường liên quan đến xơ cứng rải rác (multiple sclerosis), biểu hiện bằng mất thị lực bán cấp kèm đau khi vận nhãn. Đột quỵ tuyến yên (pituitary apoplexy) là cấp cứu nội tiết và ngoại thần kinh, biểu hiện bằng đau đầu đột ngột, mất thị lực và suy tuyến yên. Viêm củng mạc sau (posterior scleritis) thường bị chẩn đoán chậm do thiếu các dấu hiệu viêm nhãn cầu rõ ràng; siêu âm là xét nghiệm chẩn đoán tốt nhất.

Song thị và bất thường vận nhãn

Đánh giá song thị cần xác định là song thị một mắt hay hai mắt. Song thị hai mắt thường do lệch trục nhãn cầu. Liệt dây thần kinh vận nhãn (oculomotor nerve palsy) kèm sụp mi hoặc bất thường đồng tử gợi ý tổn thương chèn ép như phình động mạch thông sau (posterior communicating artery aneurysm). Bệnh nhược cơ (myasthenia gravis) cần được nghi ngờ nếu song thị tăng dần theo thời gian hoặc kèm theo sụp mi. Các bất thường vận nhãn cụ thể như liệt nhân (internuclear ophthalmoplegia) giúp định khu tổn thương tại thân não.

Bất thường đồng tử

Đồng tử giãn, không phản xạ ở bệnh nhân tỉnh táo thường lành tính (đồng tử Tonic hoặc do thuốc). Tuy nhiên, ở bệnh nhân chấn thương sọ não, đây là dấu hiệu nguy hiểm gợi ý thoát vị qua lều (tentorial herniation). Hội chứng Horner (miosis kèm sụp mi) cần loại trừ bóc tách động mạch cảnh. Phân ly ánh sáng - gần (light-near dissociation) có thể gặp trong giang mai thần kinh hoặc tổn thương trung não.

Phù gai thị hai bên

Phù gai thị hai bên là dấu hiệu đặc trưng của tăng áp lực nội sọ hoặc tăng huyết áp ác tính. Cần kiểm tra huyết áp ở mọi bệnh nhân có phù gai thị hai bên. Cần phân biệt với giả phù gai thị (pseudopapilledema) như gai thị nhỏ bẩm sinh hoặc drusen gai thị để tránh các xét nghiệm không cần thiết.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Đánh giá thị lựcĐo cho từng mắt ở tất cả bệnh nhân cấp cứu
Tắc động mạch cảnhCân nhắc tái thông nếu hẹp >= 70% động mạch cảnh trong
Viêm ZosterĐiều trị kháng virus trong vòng 72 giờ sau khi phát ban
Phù gai thịCần chụp hình ảnh học khẩn cấp để loại trừ khối choán chỗ
Bình luận: Thông tin theo Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 2016; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các hướng dẫn về cấp cứu nhãn khoa trong tài liệu này tập trung vào việc phân loại (triage) dựa trên triệu chứng học. Lưu ý rằng việc xử trí các bệnh lý như tắc động mạch trung tâm võng mạc hoặc viêm thần kinh thị giác có thể thay đổi tùy theo các thử nghiệm lâm sàng mới hơn.
  • Luôn đo thị lực cho từng mắt ở mọi bệnh nhân cấp cứu nhãn khoa.
  • Đau dữ dội và giảm thị lực là dấu hiệu không phù hợp với viêm kết mạc đơn thuần.
  • Đồng tử giãn, không phản xạ ở bệnh nhân chấn thương sọ não là dấu hiệu cấp cứu thần kinh.
  • Bệnh nhân trên 55 tuổi mất thị lực đột ngột cần loại trừ viêm động mạch tế bào khổng lồ.
  • Phù gai thị hai bên bắt buộc phải kiểm tra huyết áp và chụp hình ảnh học sọ não.

Tài liệu tham khảo:

Paul Riordan-Eva, 2016, Ophthalmic Emergencies, Vaughan & Asbury's General Ophthalmology 19th Ed, trang 136-158.

Xem thêm