Tài liệu Vaughan & Asbury's General Ophthalmology (2018) cung cấp khung hướng dẫn toàn diện về thăm khám nhãn khoa, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đánh giá chức năng thị giác và cấu trúc giải phẫu mắt. Việc thăm khám bắt đầu từ khai thác bệnh sử chi tiết, bao gồm bệnh sử nhãn khoa, bệnh sử nội khoa (đặc biệt là các bệnh mạch máu như đái tháo đường, tăng huyết áp) và tiền sử gia đình, nhằm xác định các yếu tố nguy cơ tiềm ẩn.
I. Bệnh sử nhãn khoa và triệu chứng thường gặp
Bệnh sử nhãn khoa cần làm rõ triệu chứng chính thông qua thời gian, tần suất, tính chất khởi phát, vị trí và mức độ nghiêm trọng. Các triệu chứng được phân loại thành: bất thường thị giác, bất thường hình thái nhãn cầu và bất thường cảm giác (đau, khó chịu). Đau mắt có thể khu trú tại vùng quanh mắt, tại nhãn cầu, sau nhãn cầu hoặc đau lan tỏa. Đau bề mặt thường liên quan đến tổn thương biểu mô giác mạc, trong khi đau sâu thường gặp trong viêm mống mắt, glôcôm cấp hoặc viêm củng mạc. Các triệu chứng kích ứng như ngứa, khô, cộm, chảy nước mắt cần được phân biệt rõ giữa phản xạ do kích thích bề mặt hoặc do tắc nghẽn đường dẫn lệ.
II. Thăm khám nhãn khoa cơ bản
Thăm khám cơ bản bao gồm đánh giá thị lực, thị trường, đồng tử, vận nhãn và khám ngoài nhãn cầu. Thị lực được đo bằng bảng Snellen ở khoảng cách 20 ft (6 m) cho thị lực xa và 14 in (33 cm) cho thị lực gần. Khi thị lực không đạt 20/20, nghiệm pháp lỗ pin (pinhole test) giúp xác định liệu nguyên nhân có phải do tật khúc xạ hay không. Thị trường được đánh giá sơ bộ bằng nghiệm pháp đối chiếu (confrontation testing). Đồng tử cần được kiểm tra về kích thước, hình dạng và phản xạ ánh sáng. Nghiệm pháp đèn soi luân phiên (swinging penlight test) là kỹ thuật quan trọng để phát hiện khuyết tật đồng tử hướng tâm tương đối (relative afferent pupillary defect - RAPD), một dấu hiệu gợi ý bệnh lý thần kinh thị giác.
III. Kỹ thuật thăm khám chuyên sâu
Khám sinh hiển vi (slitlamp examination) cho phép quan sát chi tiết cấu trúc nhãn cầu dưới độ phóng đại 10x đến 16x. Các kỹ thuật bổ trợ bao gồm lộn mi, nhuộm fluorescein để đánh giá tổn thương biểu mô giác mạc, và soi góc tiền phòng (gonioscopy) để đánh giá góc tiền phòng. Đo nhãn áp (tonometry) là bước thiết yếu, với phương pháp đo nhãn áp áp phẳng (applanation tonometry) bằng Goldmann tonometer là tiêu chuẩn vàng, trong đó áp lực nội nhãn bình thường dao động từ 10–21 mm Hg. Các kỹ thuật hình ảnh như chụp ảnh đáy mắt, chụp mạch fluorescein (fluorescein angiography), chụp mạch indocyanine green và chụp cắt lớp quang học (optical coherence tomography - OCT) cung cấp thông tin chi tiết về võng mạc, gai thị và các cấu trúc nội nhãn.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Khoảng cách đo thị lực xa | 20 ft (6 m) |
| Khoảng cách đo thị lực gần | 14 in (33 cm) |
| Phạm vi nhãn áp bình thường | 10–21 mm Hg |
| Độ phóng đại sinh hiển vi | 10x đến 16x |
| Độ phân giải OCT | 5 μm |
| Độ phân giải siêu âm | 100 μm |
| Tỷ lệ nam giới mắc thiếu hụt màu đỏ-xanh | 8% |
| Tỷ lệ nữ giới mắc thiếu hụt màu đỏ-xanh | dưới 0.05% |
Bình luận: Thông tin theo Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ thuật như soi góc tiền phòng và chụp mạch fluorescein đòi hỏi kỹ năng chuyên môn cao và sự hợp tác của bệnh nhân. Cần lưu ý rằng các giá trị nhãn áp có thể bị ảnh hưởng bởi độ dày giác mạc trung tâm, do đó việc đo pachymetry là cần thiết trong các trường hợp nghi ngờ.
- Luôn kiểm tra thị lực từng mắt riêng biệt trước khi thực hiện các thăm khám khác.
- Sử dụng nghiệm pháp lỗ pin để phân biệt nhanh giữa giảm thị lực do tật khúc xạ và bệnh lý thực thể.
- Thực hiện nghiệm pháp đèn soi luân phiên để phát hiện sớm RAPD trong các bệnh lý thần kinh thị giác.
- Luôn đo nhãn áp trước khi nhỏ thuốc giãn đồng tử để tránh nguy cơ khởi phát glôcôm góc đóng ở bệnh nhân có góc tiền phòng hẹp.
- Sử dụng OCT để theo dõi tiến triển của bệnh lý gai thị và võng mạc một cách khách quan.
Tài liệu tham khảo:
David F. Chang, 2018, Ophthalmologic Examination, Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 19th Ed, trang 66-134.