I. Giải phẫu bình thường
Hiểu biết sâu sắc về giải phẫu mắt, hốc mắt, đường dẫn truyền thị giác, các dây thần kinh sọ trên và đường dẫn truyền trung ương kiểm soát vận nhãn là điều kiện tiên quyết để giải thích các bệnh lý có biểu hiện tại mắt. Kiến thức giải phẫu này cũng thiết yếu cho việc lập kế hoạch và thực hiện an toàn các phẫu thuật nhãn khoa và hốc mắt. Mặc dù phần lớn kiến thức dựa trên giải phẫu bệnh (anatomic dissections), các kỹ thuật không xâm lấn như chụp cộng hưởng từ (MRI), siêu âm (ultrasonography) và chụp cắt lớp quang học (OCT) đang ngày càng cung cấp nhiều thông tin bổ sung.
Hốc mắt
Hốc mắt được biểu diễn như một hình kim cương gồm bốn thành hội tụ về phía sau. Thể tích hốc mắt người trưởng thành khoảng 30 mL, trong đó nhãn cầu chỉ chiếm khoảng một phần năm không gian. Giới hạn phía trước của hốc mắt là vách hốc mắt (orbital septum), đóng vai trò như một rào cản giữa mi mắt và hốc mắt. Các thành hốc mắt liên quan mật thiết với các xoang cạnh mũi. Thành dưới và thành trong (lamina papyracea) rất mỏng, dễ bị tổn thương do chấn thương trực tiếp, dẫn đến gãy xương kiểu "blowout" với sự thoát vị của các thành phần hốc mắt vào xoang hàm hoặc xoang sàng.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Thể tích hốc mắt người trưởng thành | 30 mL |
| Tỷ lệ thể tích nhãn cầu trong hốc mắt | 1/5 |
| Góc giữa thành bên và thành trong | 45 độ |
Bình luận: Thông tin theo Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Cần lưu ý rằng các khiếm khuyết ở trần hốc mắt (ví dụ trong bệnh neurofibromatosis) có thể gây ra hiện tượng đập nhãn cầu nhìn thấy được do truyền áp lực từ não.
Đỉnh hốc mắt
Đỉnh hốc mắt là cửa ngõ chính cho tất cả các dây thần kinh và mạch máu đi vào mắt và là nơi xuất phát của tất cả các cơ vận nhãn ngoại trừ cơ chéo dưới. Khe ổ mắt trên (superior orbital fissure) nằm giữa thân và các cánh lớn, cánh nhỏ của xương bướm. Tĩnh mạch mắt trên và các dây thần kinh lệ, trán, ròng rọc đi qua phần bên của khe nằm ngoài vòng Zinn (annulus of Zinn). Các nhánh trên và dưới của dây thần kinh vận nhãn, dây thần kinh vận nhãn ngoài và dây thần kinh mũi mi đi qua phần giữa của khe nằm trong vòng Zinn.
Cung cấp máu
Nguồn cung cấp máu động mạch chính cho hốc mắt bắt nguồn từ động mạch mắt, nhánh lớn đầu tiên của phần nội sọ của động mạch cảnh trong. Nhánh trong hốc mắt đầu tiên là động mạch trung tâm võng mạc, đi vào dây thần kinh thị giác khoảng 8-15 mm phía sau nhãn cầu. Dẫn lưu tĩnh mạch của hốc mắt chủ yếu qua các tĩnh mạch mắt trên và dưới, thông nối với xoang hang qua khe ổ mắt trên và đám rối tĩnh mạch chân bướm qua khe ổ mắt dưới.
Nhãn cầu
Nhãn cầu người trưởng thành bình thường có hình cầu, với đường kính trước sau trung bình là 24 mm.
Kết mạc
Kết mạc là màng nhầy mỏng, trong suốt bao phủ bề mặt sau của mi mắt (kết mạc mi) và bề mặt trước của củng mạc (kết mạc nhãn cầu). Kết mạc liên tục với da tại bờ mi (mối nối niêm mạc da) và với biểu mô giác mạc tại vùng rìa. Biểu mô kết mạc bao gồm hai đến năm lớp tế bào biểu mô trụ phân tầng. Các tế bào biểu mô bề mặt chứa các tế bào hình đài tiết nhầy (goblet cells) cần thiết cho sự phân tán của màng phim nước mắt trước giác mạc.
Bao Tenon (Fascia Bulbi)
Bao Tenon là một màng sợi bao bọc nhãn cầu từ vùng rìa đến dây thần kinh thị giác. Tại điểm bao Tenon bị xuyên qua bởi các gân cơ vận nhãn, nó gửi một phản xạ hình ống xung quanh mỗi cơ này. Các phản xạ mạc này liên tục với mạc của các cơ, tạo thành các dây chằng kiểm tra (check ligaments) giúp điều chỉnh hướng tác động của các cơ vận nhãn.
Củng mạc và thượng củng mạc
Củng mạc là lớp bảo vệ sợi bên ngoài của mắt, bao gồm gần như hoàn toàn là collagen. Tại vị trí bám của các cơ trực, củng mạc dày khoảng 0,3 mm; ở những nơi khác, nó dày khoảng 0,6 mm. Lớp sắc tố nâu ở bề mặt trong của củng mạc là lamina fusca, tạo thành lớp ngoài của khoang trên hắc mạc.
Giác mạc
Giác mạc trung bình ở người trưởng thành dày 550 μm ở trung tâm, đường kính khoảng 11,7 mm theo chiều ngang và 10,6 mm theo chiều dọc. Giác mạc có năm lớp: biểu mô, lớp Bowman, nhu mô, màng Descemet và nội mô. Mật độ tế bào nội mô giảm từ 23.000 tế bào/mm2 lúc mới sinh xuống còn 2000 tế bào/mm2 ở tuổi già.
Đường dẫn truyền thị giác sau chiasm
Mỗi dải thị giác bắt đầu từ góc sau ngoài của chiasm và quét quanh phần trên của cuống đại não để kết thúc ở nhân gối ngoài. Các sợi thị giác hướng tâm kết thúc trên các tế bào trong nhân gối ngoài, tạo ra dải gối-cựa (geniculocalcarine tract). Dải này đi qua chi sau của bao trong và tỏa ra thành một bó rộng gọi là bức xạ thị giác (optic radiation).
II. Phôi thai học của mắt
Mắt có nguồn gốc từ ba lớp phôi nguyên thủy: ngoại bì bề mặt (bao gồm cả dẫn xuất của nó là mào thần kinh), ngoại bì thần kinh và trung bì. Ngoại bì bề mặt tạo ra thủy tinh thể, tuyến lệ, biểu mô giác mạc, kết mạc và các tuyến phụ thuộc, và biểu bì của mi mắt. Ngoại bì thần kinh tạo ra túi thị và cốc thị, chịu trách nhiệm hình thành võng mạc và biểu mô sắc tố võng mạc, các lớp biểu mô sắc tố và không sắc tố của thể mi, biểu mô sau, các cơ co và giãn đồng tử của mống mắt, và các sợi thần kinh thị giác và tế bào thần kinh đệm.
Giai đoạn túi thị
Ở 4 tuần, ngay trước khi phần trước của ống thần kinh đóng hoàn toàn, ngoại bì thần kinh phát triển ra ngoài và hướng về phía ngoại bì bề mặt ở hai bên để tạo thành các túi thị hình cầu. Các túi thị được kết nối với não trước bởi các cuống thị.
Giai đoạn cốc thị
Khi túi thị lõm vào để tạo ra cốc thị, sự lõm vào của bề mặt bụng của cuống thị và túi thị xảy ra đồng thời và tạo ra một rãnh, khe thị (optic fissure). Đến 6 tuần, túi thủy tinh thể tách khỏi ngoại bì bề mặt và nằm tự do trong vành của cốc thị.
III. Sự tăng trưởng và phát triển của mắt
Lúc mới sinh, mắt lớn hơn so với phần còn lại của cơ thể so với trẻ em và người lớn, nhưng so với kích thước cuối cùng (đạt được ở 7-8 tuổi), nó tương đối ngắn, trung bình 16,6 mm đường kính trước sau. Trẻ sơ sinh có giác mạc tương đối lớn đạt kích thước người lớn vào năm 2 tuổi. Ở lúc mới sinh, thủy tinh thể có hình dạng gần như hình cầu hơn so với sau này trong cuộc đời, tạo ra công suất khúc xạ lớn hơn giúp bù đắp cho đường kính trước sau ngắn của mắt.
- Sử dụng MRI và OCT để đánh giá giải phẫu hốc mắt và nhãn cầu trong thực hành lâm sàng hiện đại.
- Ghi nhớ các mốc giải phẫu quan trọng như khe ổ mắt trên và vòng Zinn để thực hiện phẫu thuật an toàn.
- Chú ý sự khác biệt về giải phẫu giữa trẻ sơ sinh và người lớn, đặc biệt là kích thước nhãn cầu và độ cong giác mạc.
- Hiểu rõ nguồn gốc phôi thai học để giải thích các dị tật phát triển của mắt.
- Áp dụng kiến thức về các lớp của giác mạc và võng mạc để chẩn đoán và điều trị các bệnh lý bề mặt và đáy mắt.
Tài liệu tham khảo:
Paul Riordan-Eva, 2018, Anatomy & Embryology of the Eye, Vaughan & Asbury's General Ophthalmology 19th Ed, 17-65.