Tài liệu này (Efron, 2018) tổng quan các biến chứng nhãn khoa liên quan đến việc đeo kính tiếp xúc, bao gồm các thay đổi cấu trúc từ mi mắt, màng nước mắt đến giác mạc và nội mô. Việc hiểu rõ các cơ chế bệnh sinh này là nền tảng cho quản lý lâm sàng và xử trí các vấn đề phát sinh trong thực hành đeo kính tiếp xúc.
Mi mắt
Mi mắt chịu ảnh hưởng và tác động ngược lại lên mắt đeo kính tiếp xúc thông qua tần suất chớp mắt, trạng thái vật lý (như sụp mi) và sức khỏe chung. Việc đeo kính tiếp xúc làm tăng tần suất chớp mắt tự phát (Carney và Hill, 1984). Ở người đeo kính cứng, sự gia tăng này có thể do kích ứng liên tục tại bờ mi. Các bất thường về chớp mắt như chớp mắt không hoàn toàn có thể dẫn đến khô bề mặt kính, lắng đọng, thiếu oxy và viêm giác mạc 3 và 9 giờ. Sụp mi do kính tiếp xúc (Contact-lens-induced ptosis - CLIP) xảy ra ở khoảng 10% người đeo kính cứng (van den Bosch và Lemij, 1992). Tình trạng này thường phát triển sau 4-6 tuần. Nếu CLIP không cải thiện sau 1 tháng ngưng đeo kính, nguyên nhân có thể do tổn thương cân cơ nâng mi hoặc cơ Müller, khi đó phẫu thuật là lựa chọn ưu tiên.
Rối loạn tuyến Meibomius
Rối loạn tuyến Meibomius (Meibomian gland dysfunction - MGD) là bất thường mãn tính, lan tỏa của các tuyến Meibomius, đặc trưng bởi tắc nghẽn ống dẫn hoặc thay đổi chất lượng/số lượng dịch tiết. Một dấu hiệu chẩn đoán của MGD liên quan đến kính tiếp xúc (CL-MGD) là sự thay đổi dịch tiết từ trong suốt sang dạng đục, màu vàng kem. Các yếu tố nguyên nhân bao gồm dụi mắt quá mức gây tổn thương tuyến và viêm kết mạc nhú. Arita et al. (2009) cho thấy đeo kính tiếp xúc làm giảm số lượng tuyến Meibomius chức năng, tỷ lệ thuận với thời gian đeo kính. Điều trị triệu chứng bao gồm chườm ấm, vệ sinh bờ mi, vắt tuyến, kháng sinh, nước mắt nhân tạo, bổ sung omega-3 và dung dịch làm sạch kính.
Bệnh lý biểu mô gạt mi
Biểu mô gạt mi (Lid wiper) là dải mô mỏng gần bờ mi tiếp xúc với bề mặt nhãn cầu hoặc kính tiếp xúc, chịu trách nhiệm dàn trải nước mắt. Bệnh lý biểu mô gạt mi (Lid wiper epitheliopathy) được chẩn đoán bằng cách nhuộm lissamine green. Nguyên nhân chính được cho là do tăng ma sát giữa gạt mi và bề mặt kính do bôi trơn không đủ. Tình trạng này thường gặp ở bệnh nhân khô mắt và người đeo kính tiếp xúc. Quản lý bao gồm sử dụng rebamipide, corticosteroid, nước mắt nhân tạo, nút điểm lệ, thay đổi loại kính có độ trơn bề mặt cao hoặc thay đổi chế độ đeo kính.
Rối loạn lông mi
Các rối loạn như chắp, lẹo hoặc viêm bờ mi (trước và sau) có thể ảnh hưởng đến việc đeo kính. Viêm bờ mi trước do tụ cầu gây ra các vảy cứng, giòn trên bờ mi. Đeo kính tiếp xúc thường chống chỉ định trong giai đoạn cấp tính của viêm bờ mi. Nhiễm ký sinh trùng như rận mu (Phthirus pubis) cũng có thể gây triệu chứng tương tự viêm bờ mi, với triệu chứng ngứa dữ dội. Điều trị bao gồm vệ sinh bờ mi tích cực 2 lần mỗi ngày bằng các chế phẩm thương mại.
Màng nước mắt và Khô mắt
Khô mắt là triệu chứng được báo cáo thường xuyên nhất ở người đeo kính tiếp xúc, với khoảng 50% người đeo gặp phải triệu chứng khô và khó chịu (Fonn, 2007). Việc đánh giá khô mắt cần loại trừ các nguyên nhân khác như giãn mạch do kích ứng cơ học. Các đặc điểm kính phù hợp cho bệnh nhân khô mắt bao gồm kính mềm có độ trơn cao, ít mất nước trong mắt và thay thế thường xuyên. Các chiến lược khác bao gồm tránh chất bảo quản, sử dụng nước mắt nhân tạo, bổ sung dinh dưỡng và kiểm soát thời gian đeo.
Hạt nhầy (Mucin balls)
Khoảng 50% bệnh nhân đeo kính silicone hydrogel dài ngày xuất hiện hạt nhầy (mucin balls). Chúng là các hạt nhỏ, rời rạc trong màng nước mắt sau kính, có hình dạng "bánh donut dẹt". Số lượng hạt nhầy thường tăng trong những tháng đầu đeo kính và ổn định sau đó. Mặc dù không gây khó chịu hay giảm thị lực, chúng có thể thâm nhập toàn bộ chiều dày biểu mô và kích hoạt tế bào sừng ở nhu mô trước (Efron, 2007). Sự hình thành hạt nhầy có thể liên quan đến lực cắt trên bề mặt kính silicone hydrogel.
Kết mạc
Nhuộm kết mạc là dấu hiệu phổ biến, với 98% đối tượng trong nghiên cứu của Lakkis và Brennan (1996) có một mức độ nhuộm nhất định. Nhuộm do nén (Compression staining) thường đi kèm với kính quá chặt hoặc lệch tâm, biểu hiện bằng một vòng nhuộm đậm quanh rìa kính. Viêm kết mạc nhú (CLPC) là tình trạng xuất hiện các nhú trên kết mạc sụn, thường gặp ở người đeo kính mềm. Điều trị bao gồm thay đổi vật liệu kính, thay kính thường xuyên hơn, vệ sinh mắt và dùng thuốc như steroid nhẹ hoặc chất ổn định tế bào mast.
Giác mạc
Các biến chứng giác mạc bao gồm đỏ rìa (do thiếu oxy), viêm giác mạc rìa mạch máu (vascularized limbal keratitis), viêm kết giác mạc rìa trên (CLSLK), nhuộm biểu mô, vi nang (microcysts), không bào (vacuoles), nhăn giác mạc (wrinkling), phù nhu mô, mỏng nhu mô và đục nhu mô sâu. Viêm giác mạc do vi khuẩn có thể tiến triển nhanh chóng, cần chẩn đoán phân biệt với viêm giác mạc vô khuẩn. Việc ngưng đeo kính là bước đầu tiên trong quản lý hầu hết các biến chứng này.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ CLIP ở người đeo kính cứng | 10% |
| Thời gian phát triển CLIP | 4-6 tuần |
| Tỷ lệ bệnh nhân đeo silicone hydrogel có hạt nhầy | 50% |
| Tỷ lệ nhuộm kết mạc > độ 1 (người đeo kính) | 62% |
| Tỷ lệ nhuộm kết mạc > độ 1 (người không đeo kính) | 12% |
| Thời gian hồi phục đỏ kết mạc (sau 5 năm đeo kính) | 2 ngày |
| Thời gian hồi phục đỏ rìa (sau 5 năm đeo kính) | 7 ngày |
| Thời gian hồi phục vi nang | 3-5 tháng |
| Thời gian hồi phục nhăn giác mạc (sau 5 phút đeo kính) | 3 phút |
| Thời gian hồi phục nhăn giác mạc (sau 300 phút đeo kính) | 240 phút |
Bình luận: Thông tin theo Efron (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các biến chứng kính tiếp xúc thường liên quan mật thiết đến tình trạng thiếu oxy giác mạc và ma sát cơ học. Việc phân biệt giữa viêm giác mạc vô khuẩn và nhiễm khuẩn là thách thức lớn nhất trong lâm sàng; mọi trường hợp nghi ngờ nên được quản lý thận trọng như nhiễm khuẩn cho đến khi có bằng chứng ngược lại.
- Luôn kiểm tra kỹ bờ mi và kết mạc sụn (lật mi) ở mọi bệnh nhân đeo kính tiếp xúc có triệu chứng.
- Ưu tiên sử dụng kính silicone hydrogel có độ truyền oxy cao để giảm thiểu các biến chứng do thiếu oxy như vi nang và phù nhu mô.
- Ngưng đeo kính ngay lập tức khi có dấu hiệu viêm giác mạc hoặc nhăn giác mạc để ngăn ngừa tổn thương vĩnh viễn.
- Giáo dục bệnh nhân về vệ sinh bờ mi và thay thế kính định kỳ để giảm nguy cơ viêm kết mạc nhú và nhiễm trùng.
- Sử dụng các thang điểm Efron để theo dõi tiến triển của các biến chứng một cách khách quan.
Tài liệu tham khảo:
Efron, N., 2018, Complications, Contact Lens Practice, 3rd Edition, pp. 385-409.