Giới thiệu
Chương này tổng quan về các thiết bị lâm sàng thiết yếu trong thăm khám ban đầu và theo dõi bệnh nhân sử dụng kính tiếp xúc (contact lens). Các thiết bị được thảo luận chỉ là một phần trong danh mục công cụ cần thiết để đánh giá sức khỏe nhãn khoa và chức năng thị giác. Các thiết bị nhãn khoa tổng quát như máy khúc xạ, đèn soi đáy mắt, máy đo nhãn áp, máy đo thị trường, thiết bị đánh giá thị giác màu và thị giác hai mắt không được đề cập trong phạm vi bài viết này.
Quan sát mắt
Thủ thuật cơ bản nhất trong tư vấn kính tiếp xúc là kiểm tra các cấu trúc nhãn cầu phía trước. Kỹ thuật tiêu chuẩn là hiển vi đèn khe (slit-lamp biomicroscopy), đã được sử dụng hơn một thế kỷ. Gần đây, các công cụ quan sát công suất cao cho phép kiểm tra giác mạc sống ở cấp độ tế bào.
Đèn Burton
Đèn Burton là thiết bị phóng đại cầm tay, thường có thấu kính khoảng +5.00 D, được trang bị kết hợp bóng đèn huỳnh quang ánh sáng trắng và tia cực tím (UV), mỗi bóng dài 11 cm. Ưu điểm chính là khả năng quan sát đồng thời cả hai mắt, hỗ trợ so sánh liên nhãn, đặc biệt hữu ích khi lắp kính tiếp xúc cứng.
Kiểm tra màng nước mắt
Màng nước mắt khỏe mạnh là điều kiện tiên quyết cho việc đeo kính tiếp xúc thành công. Tearscope-plus (Keeler, UK) cho phép quan sát không xâm lấn (non-invasive) các đặc điểm của màng nước mắt thông qua các mô hình nhiễu màu (colour fringe interference patterns). Các thiết bị khác như OCULUS Keratograph 5M (Oculus, Wetzlar, Germany) cũng cung cấp quan sát định tính lớp lipid. LipiView interferometer (TearScience, Morrisville, NC, USA) được phát triển để đánh giá màng nước mắt ở bệnh nhân rối loạn tuyến Meibomian (MGD) và khô mắt, đo độ dày lớp lipid giữa các lần chớp mắt bằng giao thoa kế (interferometry).
Thời gian vỡ màng nước mắt
Thời gian vỡ màng nước mắt có fluorescein (FBUT) là phương pháp xâm lấn vì fluorescein làm thay đổi chất lượng và số lượng nước mắt. Phương pháp ưu tiên là thời gian vỡ màng nước mắt không xâm lấn (NIBUT), thực hiện bằng cách chiếu lưới lên giác mạc và đo thời gian lưới bị biến dạng. Các thiết bị như 'NIBUT dome', lưới Mengher, lưới Hir-Cal, lưới Loveridge hoặc Tearscope-plus với phụ kiện lưới NIBUT thường được sử dụng. Keratograph 5M cung cấp quy trình quét tự động, độc lập với người khám, tạo ra bản đồ vỡ màng nước mắt (tear break-up map) với mã màu: xanh lá (ổn định), vàng (mỏng), đỏ (không ổn định).
Đo độ thẩm thấu nước mắt
Độ thẩm thấu nước mắt (tear film osmolarity) được coi là 'tiêu chuẩn vàng' trong đánh giá khô mắt do tình trạng nước mắt ưu trương (hypertonic) gây tổn thương bề mặt nhãn cầu. Thiết bị TearLab (TearLab Corporation, San Diego, CA, USA) sử dụng trở kháng điện (electrical impedance), chỉ cần 50 nanolitres nước mắt, thực hiện trong khoảng 30 giây.
Chiều cao sụn nước mắt
Chiều cao sụn nước mắt (tear meniscus height - TMH) là chỉ số lâm sàng tốt để phân biệt bệnh nhân khô mắt và không khô mắt. TMH thường được xác định bằng cách ước tính chiều cao sụn nước mắt dưới. Các phương pháp không xâm lấn bao gồm quay phim sụn, đo độ dày quang học (optical pachymetry) và đo sụn (meniscometry). Keratograph 5M và chụp cắt lớp quang học (OCT) là các thiết bị hiện đại cho phép đo TMH chính xác.
Kiểm tra tuyến Meibomian
Đánh giá tuyến Meibomian thường khó thực hiện một cách tái lập. Mastrota paddle (OcuSOFT, Rosenberg, TX, USA) được thiết kế để ép nhẹ và hiệu quả chất tiết từ tuyến. Meibomian Gland Evaluator (TearScience) giúp chuẩn hóa kỹ thuật này với áp lực 1.25 g/mm2. Meibography sử dụng ánh sáng hồng ngoại để chụp ảnh tuyến, giúp đánh giá số lượng tuyến bị mất hoặc teo.
Đánh giá đỏ mắt khách quan
Đánh giá đỏ mắt thường mang tính chủ quan thông qua thang đo hình ảnh (grading scales). Để khắc phục, Keratograph 5M sử dụng quang học sửa đổi để chụp ảnh giác mạc, kết mạc mũi và thái dương, tự động định lượng diện tích mạch máu so với tổng diện tích được phát hiện, cung cấp thang điểm từ 0 (không đỏ) đến 4 (đỏ nặng) với mức tăng 0.1.
Hiển vi đèn khe
Hiển vi đèn khe bao gồm hệ thống chiếu sáng và hệ thống quan sát có chung tiêu điểm và tâm xoay. Hệ thống chiếu sáng Koeller tạo ra độ sáng khoảng 600 000 lux. Các bộ lọc như lọc xanh (red-free), lọc mật độ trung tính (neutral-density), lọc phân cực (polarizing), lọc khuếch tán (diffusing), lọc xanh coban (cobalt blue) và lọc vàng Kodak Wratten số 12 được sử dụng để tăng cường khả năng quan sát các tình trạng bệnh lý.
Hiển vi công suất cao
Hiển vi phản chiếu (specular microscopy) cho phép quan sát các vật thể được chiếu sáng từ phía trên, chủ yếu dùng để chụp ảnh nội mô giác mạc. Hiển vi đồng tiêu (confocal microscopy) tập trung ánh sáng chiếu và tiêu điểm của vật kính vào cùng một điểm, giảm tín hiệu nhiễu, cho phép 'cắt' quang học (optically sectioned) giác mạc không xâm lấn. Các kỹ thuật bao gồm hiển vi đồng tiêu quét song song (tandem scanning), hiển vi đồng tiêu quét khe (slit-scanning) và hiển vi đồng tiêu qua tiêu điểm (confocal microscopy through focusing).
Đo độ nhạy giác mạc
Độ nhạy giác mạc là chỉ số hữu ích của bệnh lý giác mạc. Cochet–Bonnet aesthesiometer sử dụng sợi nylon đơn để tạo ra các lực khác nhau bằng cách thay đổi chiều dài sợi. Ngưỡng chạm giác mạc được định nghĩa là chiều dài sợi nylon mà tại đó đối tượng phản ứng với 50% số lần kích thích. Các thiết bị không tiếp xúc (non-contact) sử dụng kích thích cơ học, nhiệt hoặc hóa học đang được phát triển.
Đánh giá hình thái đoạn trước
Các thiết bị xác định hình dạng giác mạc được gọi là 'máy đo bản đồ giác mạc' (corneal tomographers). Keratometry đo bán kính cong giác mạc dựa trên nguyên tắc bề mặt trước giác mạc hoạt động như một gương lồi. Phân tích bản đồ giác mạc (corneal topographic analysis) sử dụng đĩa Placido để mô tả hình dạng bề mặt giác mạc ở tất cả các kinh tuyến. Các thiết bị như Orbscan II (Bausch & Lomb) kết hợp đĩa Placido và quét khe ngang để tái tạo 3D bề mặt trước và sau giác mạc. Pentacam (Oculus) sử dụng camera Scheimpflug quay để cung cấp hình ảnh 3D không tiếp xúc của đoạn trước.
Hình dạng giác mạc và củng mạc
Eye Surface Profiler (ESP) (Eaglet-Eye, 2015) là thiết bị đầu tiên có khả năng đo độ cong và chiều cao sagittal lên đến 20 mm đường kính, bao phủ giác mạc, vùng rìa và củng mạc. OCT đoạn trước (AS-OCT) sử dụng giao thoa kế Michelson để cung cấp hình ảnh cắt ngang độ phân giải cao (2–20 μm) của mô sinh học bằng ánh sáng hồng ngoại.
Xác định độ dày giác mạc
Đo độ dày giác mạc (corneal thickness) là cần thiết trong chẩn đoán bệnh lý và theo dõi sau phẫu thuật. Đo độ dày quang học (optical pachymetry) sử dụng phụ kiện gắn vào đèn khe. Đo độ dày siêu âm (ultrasonic pachymetry) dựa trên siêu âm A-scan, sử dụng vận tốc âm thanh trong mô giác mạc khoảng 1580 m/s. LenStar LS 900 (Haag-Streit AG, Koeniz, Switzerland) sử dụng phản xạ kế quang học độ kết hợp thấp (optical low-coherence reflectometry) để đánh giá sinh trắc học toàn diện của mắt.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Đèn Burton | Thấu kính khoảng +5.00 D, 4 W ánh sáng trắng và UV, mỗi bóng dài 11 cm |
| Độ dày lớp lipid (LipiView) | Đơn vị màu giao thoa kế (interferometric colour units) |
| Độ thẩm thấu nước mắt (TearLab) | 50 nanolitres nước mắt, thời gian 30 giây |
| Áp lực Meibomian Gland Evaluator | 1.25 g/mm2 |
| Độ sáng đèn khe | Khoảng 600 000 lux |
| Độ phân giải AS-OCT | 2–20 μm |
| Vận tốc âm thanh trong giác mạc | Khoảng 1580 m/s |
Bình luận: Các thiết bị chẩn đoán nhãn khoa hiện đại đã chuyển dịch mạnh mẽ từ các phương pháp chủ quan sang định lượng khách quan, đặc biệt trong đánh giá màng nước mắt và hình thái giác mạc. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng các giá trị đo lường giữa các thiết bị khác nhau (ví dụ: Orbscan vs Pentacam vs Ultrasound) thường không thể thay thế cho nhau. Thông tin theo [Jones et al., 2018]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.
- Sử dụng các thiết bị đo khách quan (như Keratograph 5M) để giảm thiểu sai số chủ quan trong đánh giá đỏ mắt và thời gian vỡ màng nước mắt.
- Ưu tiên các phương pháp không xâm lấn (NIBUT) thay vì FBUT để tránh làm thay đổi chất lượng màng nước mắt.
- Áp dụng đo độ dày giác mạc bằng siêu âm hoặc OCT cho bệnh nhân có nguy cơ cao về bệnh lý giác mạc hoặc trước/sau phẫu thuật khúc xạ.
- Sử dụng các công cụ như Mastrota paddle hoặc Meibomian Gland Evaluator để chuẩn hóa việc đánh giá chức năng tuyến Meibomian.
- Lưu ý sự khác biệt về công nghệ giữa các thiết bị đo độ dày giác mạc khi theo dõi tiến triển bệnh nhân.
Tài liệu tham khảo:
Lyndon W. Jones, Sruthi Srinivasan, Alison Ng, Marc Schulze, 2018, Diagnostic Instruments, Contact Lens Practice, 327-345.