Biến đổi tế bào võng mạc và biểu mô sắc tố trong bong võng mạc và tái áp võng mạc

Bs Ngô Hữu Thế
6.11.26
Last Updated

Nghiên cứu về bong võng mạc (rhegmatogenous retinal detachment - RRD) cho thấy sự tách rời của võng mạc thần kinh khỏi biểu mô sắc tố võng mạc (retinal pigment epithelium - RPE) khởi phát một chuỗi các thay đổi tế bào và phân tử phức tạp. Theo Wickham và cộng sự (2022), việc hiểu rõ các quá trình thoái hóa này là chìa khóa để phát triển các liệu pháp hỗ trợ nhằm cải thiện kết cục thị giác sau phẫu thuật.

Sử dụng và hạn chế của mô hình động vật trong nghiên cứu bong võng mạc

Các nghiên cứu trên người về bong võng mạc cấp tính bị hạn chế do khó khăn trong việc lấy mẫu mô võng mạc. Do đó, mô hình động vật (động vật gặm nhấm, mèo, thỏ, linh trưởng) đã được phát triển để mô phỏng RRD. Mèo là mô hình phổ biến với võng mạc ưu thế tế bào que và hệ tuần hoàn nội võng mạc. Thỏ là mô hình hữu ích cho các nghiên cứu ngắn hạn (3-7 ngày) nhưng võng mạc thoái hóa rất nhanh sau bong. Các mô hình này cho phép kiểm soát chính xác độ cao bong, vị trí và thời gian tái áp, giúp hiểu rõ khả năng tái tạo của tế bào thụ cảm ánh sáng và các cơ chế bảo vệ thần kinh.

Thay đổi tế bào trong bong võng mạc

Bong võng mạc cấp tính (trong vòng 3 ngày đầu) gây ra phản ứng nhanh chóng trong vòng 15 phút, bao gồm phosphoryl hóa thụ thể yếu tố tăng trưởng nguyên bào sợi (FGFR-1) và tăng biểu hiện kinase điều hòa tín hiệu ngoại bào. Tại giao diện RPE-thụ cảm ánh sáng, RPE trải qua quá trình chuyển đổi biểu mô-trung mô, trở thành tế bào hình thoi di động. Trong vòng vài giờ, các quá trình vi nhung mao bao quanh đoạn ngoài thụ cảm ánh sáng bị thay thế bởi một "rìa" vi nhung mao ngắn. Trong mô hình mèo, RPE bắt đầu tăng sinh trong vòng 72 giờ sau bong, tạo thành các lớp tế bào không có cực tính phù hợp.

Bong võng mạc mạn tính và bệnh lý võng mạc tăng sinh (PVR)

Trong bong võng mạc mạn tính, các tế bào thụ cảm ánh sáng thoái hóa đáng kể. Ở mèo, lớp nhân ngoài mất khoảng 80% quần thể tế bào sau 90 ngày. Ở người, nghiên cứu mô bệnh học cho thấy teo lớp thụ cảm ánh sáng ở 26,5% võng mạc được kiểm tra. Các tế bào Müller tăng sinh, di cư và tạo thành các màng dưới võng mạc hoặc màng trước võng mạc (proliferative vitreoretinopathy - PVR). Các tế bào này biểu hiện vimentin và glial fibrillary acidic protein (GFAP), góp phần vào sự hình thành sẹo thần kinh đệm, làm hạn chế khả năng phục hồi thị giác.

Tái áp võng mạc

Tái áp võng mạc nhanh (trong 1-3 ngày) rất hiệu quả trong việc đảo ngược các thay đổi tế bào. Tuy nhiên, sự phục hồi giải phẫu không đồng nhất, thường xuất hiện dưới dạng "patchwork" (chắp vá). Ở khỉ, đoạn ngoài thụ cảm ánh sáng phục hồi khoảng 30% chiều dài sau 7 ngày, 60% sau 30 ngày và 100% sau 150 ngày. Sự phục hồi chức năng phụ thuộc vào việc thiết lập lại mối quan hệ giữa RPE và thụ cảm ánh sáng. PVR sau phẫu thuật vẫn là nguyên nhân chính gây thất bại, với các bằng chứng cho thấy quá trình tăng sinh tế bào đệm có thể tiếp diễn ngay cả sau khi võng mạc đã được tái áp.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Thời gian đáp ứng nhanh sau bong15 phút
Tăng sinh RPE (mô hình mèo)72 giờ sau bong
Mất tế bào lớp nhân ngoài (mô hình mèo)80% sau 90 ngày
Tỷ lệ teo thụ cảm ánh sáng (người)26,5% võng mạc
Phục hồi đoạn ngoài (khỉ, 30 ngày)60% chiều dài
Bình luận: Thông tin theo Ryan's Retina, 2022; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các dữ liệu về thời gian phục hồi và mức độ thoái hóa tế bào chủ yếu dựa trên mô hình động vật, cần thận trọng khi ngoại suy trực tiếp cho bệnh nhân người do sự khác biệt về sinh học và thời gian bong võng mạc thực tế.
  • Ưu tiên tái áp võng mạc sớm (trong 1-3 ngày) để tối ưu hóa khả năng phục hồi cấu trúc thụ cảm ánh sáng.
  • Nhận diện sớm các dấu hiệu PVR như sự hình thành màng trước/dưới võng mạc qua thăm khám đáy mắt.
  • Lưu ý rằng sự phục hồi thị giác có thể tiếp diễn trong thời gian dài sau phẫu thuật, ngay cả khi cấu trúc võng mạc chưa hoàn toàn bình thường.
  • Cân nhắc các yếu tố nguy cơ như bong võng mạc liên quan đến hoàng điểm và thời gian bong kéo dài ảnh hưởng đến tiên lượng thị giác.

Tài liệu tham khảo:

Wickham L, Lewis GP, Fisher SK, Charteris DG, 2022, Cellular Effects of Detachment and Reattachment on the Neural Retina and the Retinal Pigment Epithelium, Ryan's Retina, 7th Ed., Vol. 1, Chapter 30, pp. 681-695.

Xem thêm