Biểu hiện tại võng mạc trong bệnh Alzheimer: Cơ chế và tiềm năng chẩn đoán

Bs Ngô Hữu Thế
6.11.26
Last Updated

Bệnh Alzheimer (AD) là tình trạng thoái hóa thần kinh tiến triển, ảnh hưởng đến khoảng 6 triệu người Mỹ và 45 triệu người trên toàn thế giới, với chi phí ước tính gần 300 tỷ USD vào năm 2019. Các nghiên cứu histopathology (mô bệnh học) và chẩn đoán hình ảnh nhãn khoa cho thấy AD ảnh hưởng đến mắt, bao gồm võng mạc thần kinh, dây thần kinh thị giác và hệ thống mạch máu võng mạc, mở ra tiềm năng sử dụng các dấu ấn sinh học (biomarkers) tại mắt để phát hiện sớm bệnh trước khi mất tế bào thần kinh không hồi phục.

Bằng chứng lâm sàng và mô bệnh học về tổn thương dây thần kinh thị giác trong bệnh Alzheimer

Tổn thương dây thần kinh thị giác liên quan đến AD đã được báo cáo từ gần 40 năm trước. Các phân tích mô bệnh học cho thấy sự suy giảm quần thể sợi trục theo tuổi, đặc biệt rõ rệt ở những bệnh nhân có mức độ AD nặng. Các khiếm khuyết lâm sàng tương ứng với bệnh lý thần kinh thị giác bao gồm suy giảm thị lực màu, độ nhạy tương phản (contrast sensitivity) và khả năng phát hiện chuyển động, mặc dù thị lực trung tâm vẫn tốt. Các nghiên cứu gợi ý sự tổn thương nguyên phát của các tế bào M-cells (một phân nhóm tế bào hạch võng mạc) chịu trách nhiệm cho độ nhạy tương phản và phát hiện chuyển động. Ngoài ra, protein liên quan đến thụ thể LDL (low-density lipoprotein) bị giảm điều hòa và các thụ thể cho sản phẩm glycation cuối cùng (RAGE) bị tăng điều hòa trong bệnh lý thần kinh thị giác liên quan đến AD.

Các nghiên cứu chẩn đoán hình ảnh in vivo củng cố teo dây thần kinh thị giác

Phân tích ảnh màu đáy mắt ở bệnh nhân AD cho thấy lớp sợi thần kinh võng mạc (RNFL) mỏng hơn, tỷ lệ cup/disc cao hơn và teo dây thần kinh thị giác hoặc bạc màu gai thị. Tuy nhiên, các thay đổi này không đặc hiệu do sự mất sợi trục theo tuổi. Sử dụng OCT (optical coherence tomography), các nghiên cứu cho thấy sự suy giảm RNFL quanh gai thị và giảm độ dày, thể tích võng mạc hoàng điểm ở bệnh nhân AD so với nhóm chứng. Một meta-analysis bao gồm 11 nghiên cứu (380 bệnh nhân AD, 68 bệnh nhân MCI, 293 nhóm chứng) đã xác nhận sự suy giảm đáng kể RNFL quanh gai thị. Các thay đổi này tiến triển từ giai đoạn MCI đến AD nặng.

Dấu ấn mô bệnh học của thoái hóa thần kinh và bệnh lý Ab, Tau tại võng mạc

Phân tích hình thái học võng mạc sau tử thi cho thấy RNFL và lớp tế bào hạch võng mạc (RGCL) mỏng hơn đáng kể ở bệnh nhân AD so với nhóm chứng. Sự mỏng đi của RNFL rõ rệt nhất ở vùng trên thái dương và quanh gai thị. Các mảng amyloid-beta (Ab) đã được xác định trong võng mạc của bệnh nhân AD, với sự tích tụ nhiều hơn ở các lớp võng mạc trong. Các nghiên cứu sử dụng nhuộm bạc Gallyas, curcumin và các kháng thể đơn dòng đã xác nhận sự hiện diện của các mảng Ab. Cấu trúc siêu vi của Ab42 bao gồm các sợi, protofibrils và oligomers dạng vòng. Gánh nặng Ab trong võng mạc có tương quan với mức độ nghiêm trọng của mảng Ab trong não.

Tế bào hạch võng mạc chứa melanopsin và nhịp sinh học

Tế bào hạch võng mạc chứa melanopsin (mRGCs) đóng vai trò trong các chức năng tự chủ như co đồng tử và đồng bộ hóa nhịp sinh học. Các nghiên cứu OCT cho thấy sự suy giảm RNFL ở bệnh nhân AD, đặc biệt ở góc phần tư phía trên. Các nghiên cứu sau tử thi cho thấy sự mất ưu thế của mRGCs ở bệnh nhân AD, với sự thay đổi hình thái sợi nhánh và kích thước. Sự thoái hóa mRGCs có liên quan đến rối loạn nhịp sinh học và giấc ngủ ở bệnh nhân AD.

Chức năng đồng tử và bệnh lý mạch máu võng mạc trong bệnh Alzheimer

Đồng tử học sắc ký (chromatic pupillometry) cho thấy sự biến thiên trong phản xạ ánh sáng đồng tử (PLR) ở nhóm tiền AD (pre-AD). Các nghiên cứu về mạch máu võng mạc cho thấy sự thay đổi về đường kính mạch máu, lưu lượng máu và độ phức tạp phân nhánh mạch máu. Tuy nhiên, các kết quả vẫn còn tranh cãi do sự khác biệt trong tiêu chuẩn chẩn đoán AD và sự hiện diện của bệnh lý mạch máu nhỏ não đồng mắc. Hình ảnh OCTA cho thấy sự gia tăng mật độ mao mạch biểu kiến, có thể do tăng tưới máu mao mạch (capillary hyperperfusion).

Chức năng của hắc mạc trong bệnh Alzheimer

Các nghiên cứu OCT cho thấy sự thay đổi độ dày hắc mạc ở bệnh nhân AD. Một nghiên cứu mô bệnh học trên 8 bệnh nhân AD và 11 nhóm chứng cho thấy hắc mạc mỏng hơn ở vùng mũi, nhưng dày hơn ở vùng dưới hoàng điểm, điều này có thể giải thích sự mâu thuẫn trong các nghiên cứu OCT trước đây.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu meta-analysis OCT380 bệnh nhân AD, 68 bệnh nhân MCI, 293 nhóm chứng
Tăng Ab42 trong võng mạc4,7 lần ở bệnh nhân AD so với nhóm chứng
Tỷ lệ mRGCs trong tổng số RGCsKhoảng 1%
Tỷ lệ bệnh nhân AD có bệnh lý mạch máu não đồng mắcLên đến 50%
Tỷ lệ thay đổi RPE và drusen ở người không bệnh5%-10% (RPE), 30%-50% (drusen)
Bình luận: Các dữ liệu trên cho thấy võng mạc có tiềm năng trở thành "cửa sổ" phản ánh bệnh lý thần kinh trung ương trong AD. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng nhiều nghiên cứu trong tài liệu (Ryan's Retina, 2022) dựa trên các mẫu bệnh phẩm sau tử thi hoặc các nghiên cứu quan sát nhỏ. Việc sử dụng các dấu ấn võng mạc như RNFL hay mật độ mao mạch cần được đối chiếu với các guideline chẩn đoán AD hiện hành (như NIA-AA) để tránh nhầm lẫn với các bệnh lý nhãn khoa khác như Glaucoma hoặc thoái hóa hoàng điểm tuổi già.
  • Đánh giá RNFL và độ dày hắc mạc bằng OCT như một phần của đánh giá toàn diện ở bệnh nhân nghi ngờ suy giảm nhận thức.
  • Sử dụng pupillometry để đánh giá chức năng mRGCs nếu có sẵn thiết bị, nhằm hỗ trợ chẩn đoán sớm rối loạn nhịp sinh học.
  • Thận trọng khi diễn giải các thay đổi mạch máu võng mạc trên OCTA do ảnh hưởng của các bệnh lý đồng mắc như tăng huyết áp hoặc tiểu đường.
  • Theo dõi sát các tiến bộ về kỹ thuật hình ảnh amyloid võng mạc (như curcumin-based imaging) vì đây là hướng đi tiềm năng nhưng chưa phổ biến trong lâm sàng thường quy.

Tài liệu tham khảo:

Kashani A.H., Koronyo-Hamaoui M., Sadun A.A., 2022, Retinal Manifestations of Neurodegeneration: A Focus on Alzheimer Disease, Ryan's Retina 7th Ed. Vol.1, Chapter 31, pp. 696-708.

Xem thêm