Các hội chứng thoái hóa Parkinson (Parkinsonian degenerative syndromes), bao gồm bệnh Parkinson (PD), liệt trên nhân tiến triển (PSP), teo đa hệ thống (MSA), thoái hóa vỏ não-hạch nền (CBD) và sa sút trí tuệ thể Lewy (DLB), thường đi kèm với các biểu hiện nhãn khoa làm giảm chất lượng cuộc sống và tăng nguy cơ té ngã. Theo Chen et al. (2026), các rối loạn thị giác này thường bị bỏ sót trong thực hành thần kinh học thường quy dù có ý nghĩa quan trọng trong chẩn đoán và điều trị.
Rối loạn vận nhãn
Rối loạn vận nhãn là đặc điểm cốt lõi của các hội chứng thoái hóa Parkinson. Ở bệnh Parkinson (PD), bệnh nhân thường gặp tình trạng giảm biên độ vận động mắt (saccadic hypometria), đặc biệt ở mặt phẳng đứng dọc, với các cử động mắt trở nên phân mảnh. Tốc độ saccade được bảo tồn tương đối, nhưng pha giảm tốc kéo dài. Suy giảm hội tụ (convergence insufficiency) là nguyên nhân phổ biến nhất gây nhìn đôi hai mắt, ảnh hưởng từ 23% đến 44% bệnh nhân. Trong khi đó, PSP gây ra hồ sơ vận nhãn nghiêm trọng nhất với liệt nhìn trên nhân (supranuclear gaze palsy) và chậm saccade dọc. MSA thường biểu hiện các dấu hiệu tiểu não như rung giật nhãn cầu (nystagmus) và suy giảm khả năng ức chế phản xạ tiền đình-mắt (VOR suppression) ở 67-96% bệnh nhân. CBD đặc trưng bởi sự chậm trễ trong khởi động saccade (oculomotor apraxia), thường không đối xứng.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ suy giảm hội tụ ở PD | 23% đến 44% bệnh nhân |
| Tỷ lệ rung giật nhãn cầu ở MSA | 40% trong một nhóm 30 bệnh nhân |
| Tỷ lệ rung giật nhãn cầu tư thế ở MSA | 15,7% trong 127 bệnh nhân |
| Tỷ lệ suy giảm VOR suppression ở MSA | 67-96% bệnh nhân |
| Tỷ lệ AEO và blepharospasm ở PSP, MSA, CBD | 7,4% bệnh nhân |
| Tỷ lệ AEO và blepharospasm ở PD | 3,3% bệnh nhân |
| Tỷ lệ AEO ở PSP | 30 đến 45% bệnh nhân |
| Tỷ lệ suy giảm thị giác không gian ở DLB | 74% bệnh nhân giai đoạn sớm |
Bình luận: Thông tin theo Chen et al., 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các số liệu về tỷ lệ mắc bệnh được trích xuất từ các nghiên cứu cắt ngang hoặc hồi cứu được tác giả tổng hợp. Cần lưu ý rằng sự khác biệt về tiêu chuẩn chẩn đoán giữa các nghiên cứu có thể ảnh hưởng đến độ chính xác của các con số này.
Rối loạn chức năng mi mắt và bề mặt nhãn cầu
Rối loạn chức năng mi mắt bao gồm chứng mất vận động mở mi (apraxia of eyelid opening - AEO) và co thắt mi (blepharospasm). Ở bệnh Parkinson, tần suất chớp mắt tự phát giảm khoảng 30% so với người khỏe mạnh. Trong PSP, chớp mắt có thể giảm xuống thấp tới 3 lần mỗi phút. Các rối loạn này, kết hợp với rối loạn chức năng tự chủ, dẫn đến bệnh khô mắt (dry eye disease) phổ biến, ảnh hưởng đến 61% bệnh nhân PD và 36% bệnh nhân MSA. Việc giảm tần suất chớp mắt làm tăng sự bay hơi của màng phim nước mắt, gây khó chịu, nhìn mờ và sợ ánh sáng.
Rối loạn nhận thức thị giác bậc cao
Rối loạn nhận thức thị giác bậc cao phản ánh sự xử lý thông tin thị giác bị suy giảm trong các mạng lưới vỏ não và dưới vỏ. Ảo giác thị giác (visual hallucinations) là dấu hiệu chẩn đoán quan trọng của DLB, thường xuất hiện sớm. Trong PD, ảo giác trở nên phổ biến hơn khi bệnh tiến triển và có suy giảm nhận thức. Rối loạn thị giác không gian (visuospatial dysfunction) đặc biệt nghiêm trọng ở DLB, ảnh hưởng đến 74% bệnh nhân giai đoạn sớm, gây khó khăn trong việc đánh giá chiều sâu và định hướng không gian.
Hiện tượng thị giác liên quan đến điều trị
Rối loạn thị giác trong PD có thể dao động theo trạng thái dopaminergic. Các thuốc đồng vận dopamine và kháng cholinergic có thể gây ra hoặc làm trầm trọng thêm ảo giác thị giác. Phẫu thuật kích thích não sâu (DBS) có thể cải thiện tình trạng giảm biên độ saccade nhưng đôi khi gây nhìn đôi hoặc lệch trục nhãn cầu do kích thích các đường dẫn truyền vận nhãn lân cận. Phẫu thuật pallidotomy bằng sóng cao tần mang nguy cơ khiếm khuyết thị trường vĩnh viễn từ 0,4% đến 7,5%.
Cân nhắc thực hành
Việc đánh giá nhãn khoa định kỳ là cần thiết thay vì chỉ dựa vào sàng lọc triệu chứng. Điều trị khô mắt bằng nước mắt nhân tạo, vệ sinh mi mắt và sử dụng kính đơn tròng thay vì kính đa tròng (bifocals/trifocals) là các biện pháp quan trọng để giảm nguy cơ té ngã. Đối với bệnh nhân suy giảm hội tụ, lăng kính đáy trong (base-in prisms) có thể hỗ trợ cải thiện sự thoải mái khi đọc sách.
- Thực hiện đánh giá nhãn khoa chuyên sâu thay vì chỉ dùng bảng câu hỏi sàng lọc.
- Tránh kê đơn kính đa tròng cho bệnh nhân có rối loạn vận nhãn để giảm nguy cơ té ngã.
- Sử dụng nước mắt nhân tạo và vệ sinh mi mắt thường quy cho bệnh nhân có giảm tần suất chớp mắt.
- Cân nhắc hội chẩn chuyên khoa chỉnh quang (orthoptic) cho bệnh nhân nhìn đôi hoặc mỏi mắt.
- Theo dõi sát ảo giác thị giác khi điều chỉnh liều thuốc dopaminergic hoặc kháng cholinergic.
Tài liệu tham khảo:
Chen BS, Sandlin DS, Biousse V, 2026, The eyes and Parkinsonian syndromes, Revue neurologique, 1-8, doi:10.1016/j.neurol.2026.09.005