Các yếu tố tiền phẫu và phẫu thuật ảnh hưởng đến loạn thị trong ghép giác mạc xuyên

Bs Ngô Hữu Thế
20.11.26
Last Updated

Chương 56 trong tài liệu "Corneal Surgery" (2009) của Sheraz M. Daya và Marcela Espinosa-Lagana tổng hợp các biến số ảnh hưởng đến loạn thị sau ghép giác mạc xuyên (Penetrating Keratoplasty - PKP). Mục tiêu của phẫu thuật không chỉ là phục hồi thị lực mà còn là đạt kết quả quang học tối ưu thông qua việc giảm thiểu loạn thị và sai lệch khúc xạ.

Giác mạc hiến

Định hướng và loạn thị có sẵn của giác mạc hiến được cho là có ảnh hưởng đến kết quả loạn thị sau phẫu thuật. Nghiên cứu đa trung tâm OWL (Orientation with Lateralization) tại Anh đã khảo sát việc định hướng giác mạc hiến theo kinh tuyến tương tự như giác mạc nhận (ví dụ: khâu vị trí 12 giờ của mảnh ghép vào vị trí 12 giờ của giác mạc nhận) và bên của mảnh ghép (ví dụ: giác mạc hiến mắt phải vào giác mạc nhận mắt phải). Kết quả nghiên cứu này không đưa ra kết luận và không được công bố. Tuy nhiên, một nghiên cứu khác đã chứng minh rằng loạn thị của giác mạc hiến có thể ảnh hưởng đến trục và độ lớn của loạn thị sau phẫu thuật, điều này cũng bị tác động bởi cách định hướng mảnh ghép.

Bệnh lý giác mạc nhận

Chẩn đoán và hình thái của giác mạc nhận ảnh hưởng đáng kể đến kết quả sau phẫu thuật. Trong bệnh giác mạc chóp (keratoconus), việc loại bỏ toàn bộ mô bệnh lý nằm trong vòng Fleischer giúp đảm bảo rìa giác mạc đủ dày để nhận mảnh ghép và tránh tình trạng giãn lồi tiếp diễn. Tuy nhiên, đã có các báo cáo về tình trạng giãn lồi phía dưới tiếp diễn sau 10–15 năm, gây loạn thị và cần điều trị bằng phẫu thuật cắt bỏ hình nêm (wedge resection). Các cơ chế gây loạn thị tiến triển bao gồm mỏng giác mạc nhận, lệch trục mảnh ghép theo thời gian và tái phát bệnh giác mạc chóp trên mảnh ghép.

Tạo hình giác mạc nhận (Host Trephination)

Mục tiêu của tạo hình giác mạc nhận là cắt giác mạc theo hướng thẳng đứng nhất có thể. Các phương pháp phổ biến như cắt tự do hoặc dùng dụng cụ Hessburg-Barron thường tạo ra vết cắt vát ra ngoài, với lỗ mở ở mặt nội mô lớn hơn mặt biểu mô. Áp lực nội nhãn thấp có thể được nâng lên bằng cách tiêm chất nhầy (viscoelastic) qua đường rạch limbus trước khi cắt. Các hệ thống như Hanna và Krumeich có hướng dẫn giúp giảm thiểu việc cắt quá mức ở phía sau và cố định bằng hút vào củng mạc, mặc dù chúng phức tạp và đắt tiền. Hệ thống Asmatome sử dụng hút chân không trung tâm nhưng các nghiên cứu so sánh chưa cho thấy lợi ích vượt trội.

Chất lượng dụng cụ cắt (Trephine Quality)

Độ sắc bén của dụng cụ cắt ảnh hưởng lớn đến chất lượng vết cắt. Các phát triển mới trong công nghệ nano, bao gồm kỹ thuật ion-forging và lớp phủ carbon cấu trúc nano, giúp tạo ra các cạnh cắt ổn định với đặc tính giống kim cương. Độ sắc bén cao giúp giảm lực cần thiết và biến dạng giác mạc, từ đó giảm tình trạng cắt quá mức ở phía sau. Tuy nhiên, dụng cụ sắc bén đòi hỏi cơ chế hướng dẫn chính xác để tránh các vết cắt bị lệch tâm hoặc nghiêng.

Gờ sau (Posterior Ledge)

Kỹ thuật tạo gờ sau giúp bù đắp cho việc cắt quá mức và hỗ trợ tạo vết rạch tự đóng. Gờ được tạo bằng cách cắt đến hơn 90% độ dày giác mạc, ưu tiên đến màng Descemet, sau đó cắt rời mảnh ghép bằng kéo giác mạc. Nếu thực hiện đúng với mép mỏng và hẹp, khả năng mảnh ghép bị nghiêng (graft tilt) được giảm thiểu và có thể khâu bằng chỉ lỏng mà không lo rò rỉ vết thương. Gờ dày hoặc không đều có thể dẫn đến tình trạng mảnh ghép bị đè lên (graft over-ride), làm tăng loạn thị.

Tạo hình giác mạc hiến (Donor Trephination)

Việc cắt giác mạc hiến thường được thực hiện từ mặt nội mô ra biểu mô để bảo vệ lớp nội mô. Sử dụng các dụng cụ như Iowa Press hoặc Barron giúp đảm bảo vết cắt thẳng đứng và tròn. Việc làm mảnh ghép lớn hơn 0,25–0,5 mm giúp bù đắp cho việc cắt quá mức ở giác mạc nhận. Trong các trường hợp cận thị nặng như giác mạc chóp, việc sử dụng mảnh ghép cùng kích thước sẽ làm mảnh ghép nhỏ hơn so với giác mạc nhận, gây phẳng giác mạc và giảm cận thị.

Các yếu tố khác: Laser, Nén ngoài và Khâu

Laser excimer đã được đề xuất để giảm loạn thị sau khi cắt chỉ, nhưng công nghệ này đắt đỏ và tốn thời gian. Laser femtosecond đang được nghiên cứu để tạo các hình dạng vết cắt như "top-hat" hoặc "mushroom" nhằm cải thiện độ ổn định cơ học. Về kỹ thuật khâu, các mũi khâu cardinal (cardinal sutures) đóng vai trò quan trọng trong việc định vị mảnh ghép đối xứng. Các mũi khâu nên được đi thẳng đứng vào giác mạc hiến đến 90% độ sâu và đi qua giác mạc nhận ở cùng mức. Việc sử dụng 16 mũi khâu rời cung cấp sự tiếp xúc tốt, trong khi chỉ khâu liên tục 24 nấc (24-bite running suture) cho phép điều chỉnh trong và sau phẫu thuật.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Nghiên cứu OWLtài liệu không nêu cỡ mẫu, nghiên cứu không kết luận và không công bố
Độ sâu khâu90% độ dày giác mạc
Kích thước mảnh ghép hiếnlớn hơn 0,25–0,5 mm so với giác mạc nhận
Số mũi khâu rời16 mũi
Số nấc chỉ khâu liên tục24 nấc
Bình luận: Các kỹ thuật được mô tả trong chương này tập trung vào việc tối ưu hóa cấu trúc vết mổ để giảm loạn thị. Cần lưu ý rằng đây là tài liệu từ năm 2009; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng, đặc biệt là sự phổ biến của phẫu thuật ghép giác mạc phiến (lamellar keratoplasty) hiện nay đã thay đổi đáng kể cách tiếp cận so với ghép xuyên (PKP) truyền thống. Việc sử dụng laser femtosecond hiện đã trở nên phổ biến hơn nhiều so với thời điểm tài liệu xuất bản.

Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Việc kiểm soát loạn thị sau ghép giác mạc xuyên vẫn là thách thức lớn. Các kỹ thuật như khâu điều chỉnh (suture adjustment) và sử dụng bản đồ địa hình giác mạc (corneal topography) hiện nay là tiêu chuẩn để quản lý loạn thị hậu phẫu.

  • Đảm bảo định tâm chính xác khi tạo hình giác mạc nhận bằng cách đánh dấu trung tâm.
  • Sử dụng kỹ thuật tạo gờ sau (posterior ledge) để hỗ trợ vết mổ tự đóng và giảm rò rỉ.
  • Ưu tiên khâu đối xứng với các mũi khâu cardinal để đảm bảo mảnh ghép không bị lệch.
  • Đi kim thẳng đứng vào giác mạc hiến và nhận để đạt độ sâu tối ưu (90%).
  • Cân nhắc sử dụng chỉ khâu liên tục nếu cần khả năng điều chỉnh loạn thị hậu phẫu.

Tài liệu tham khảo:

Sheraz M. Daya, Marcela Espinosa-Lagana, 2009, Chapter 56: Astigmatism preoperative and operative factors, Corneal Surgery, 489-493.

Xem thêm