Tổng quan về u nguyên bào võng mạc
Hội nghị AIOC 2026 (GP50) đã cung cấp các cập nhật quan trọng về quản lý u nguyên bào võng mạc (retinoblastoma - RB), một loại u ác tính nguyên phát phổ biến nhất ở trẻ em trên toàn thế giới. Mặc dù bệnh được coi là gây tử vong, những tiến bộ trong chẩn đoán và các phương thức điều trị hiện đại đã cải thiện đáng kể kết cục lâm sàng. Khoảng 10-15% các trường hợp ung thư ở trẻ em trong năm đầu đời là RB, với các ca bệnh song phương thường xuất hiện trước 15 tháng tuổi và các ca đơn phương thường xuất hiện trước 2 tuổi. Hơn 90% bệnh nhân RB được chẩn đoán trước 3 tuổi. Các triệu chứng lâm sàng điển hình bao gồm đồng tử trắng (leukocoria), lác (strabismus), các triệu chứng viêm như viêm tiền phòng hoặc giảm thị lực.
Chẩn đoán và Đánh giá hình ảnh
Việc chẩn đoán sớm là yếu tố then chốt để bảo tồn nhãn cầu và tính mạng. Khi có tiền sử gia đình, khả năng trẻ mắc bệnh là rất cao. Đánh giá lâm sàng cần được thực hiện dưới gây mê (examination under anesthesia - EUA). Hình ảnh học đóng vai trò quan trọng khi chẩn đoán lâm sàng không chắc chắn hoặc khi môi trường trong suốt bị cản trở (ví dụ: đục thủy tinh thể, xuất huyết dịch kính). Siêu âm B-scan thường cho thấy khối u không đều, tăng phản âm hơn dịch kính, kèm theo các đốm vôi hóa đặc trưng với bóng lưng (acoustic shadowing) ở khoảng 95% trường hợp. MRI não và hốc mắt (có cản quang, xóa mỡ, lát cắt 2mm) được coi là tiêu chuẩn vàng để đánh giá mức độ bệnh và dàn dựng (staging).
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ vôi hóa trên siêu âm | 95% các trường hợp |
| Độ dày lát cắt MRI | 2 mm |
| Tỷ lệ sống sót (phát hiện sớm) | 95% |
| Tỷ lệ tử vong (không điều trị) | Gần 100% |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc phân biệt RB với các bệnh lý giả u như bệnh Coats, PHPV (persistent fetal vasculature) là thách thức lớn. Bệnh Coats thường gặp ở trẻ lớn hơn (trung bình 5 tuổi), thường là đơn phương và không có vôi hóa đặc trưng như RB.
Phẫu thuật khoét bỏ nhãn cầu
Khoét bỏ nhãn cầu (enucleation) vẫn là lựa chọn hàng đầu cho các trường hợp RB nội nhãn tiến triển (nhóm E) hoặc khi các nỗ lực bảo tồn nhãn cầu thất bại. Phẫu thuật bao gồm loại bỏ toàn bộ nhãn cầu cùng với đoạn thần kinh thị giác, bảo tồn các cấu trúc hốc mắt khác. Kỹ thuật myoconjunctival (cơ-kết mạc) được ưu tiên hơn kỹ thuật truyền thống để cải thiện khả năng vận động của mắt giả. Các nguyên tắc quan trọng bao gồm thao tác tối thiểu trên nhãn cầu để tránh gieo rắc tế bào u, tránh làm thủng nhãn cầu và thu hoạch ít nhất 15mm thần kinh thị giác. Nếu phát hiện xâm lấn ngoài nhãn cầu trong phẫu thuật, hướng xử trí sẽ chuyển sang quản lý RB hốc mắt.
Điều trị bảo tồn và các phương thức tại chỗ
Việc lựa chọn phương pháp điều trị phụ thuộc vào phân loại giai đoạn u (IIRC/ICRB). Các khối u nhóm A và B có thể được điều trị bằng laser quang đông (laser photocoagulation), liệu pháp nhiệt xuyên đồng tử (transpupillary thermotherapy - TTT) hoặc áp lạnh (cryotherapy). Đối với các khối u nhóm B-D, hóa trị giảm khối u (chemoreduction) thường được chỉ định trước. Hóa trị có thể làm giảm 49% chiều cao khối u sau 2-3 chu kỳ. Đối với các trường hợp tái phát hoặc có gieo rắc dịch kính, hóa trị nội nhãn (intravitreal chemotherapy) đã trở thành tiêu chuẩn chăm sóc mới, thay thế cho các phương pháp cũ có nhiều tác dụng phụ. Liều dùng phổ biến là 20-30 microgram trong 0.05ml, cần thực hiện áp lạnh tại vị trí tiêm.
| Phương pháp | Chỉ định/Lưu ý |
|---|---|
| Hóa trị giảm khối u | Nhóm B-D, giảm 49% chiều cao u |
| Hóa trị nội nhãn | Gieo rắc dịch kính, liều 20-30 microgram |
| TTT | Sử dụng laser diode 810nm, gây apoptosis |
| Laser quang đông | Sử dụng laser argon 532nm |
Bình luận: Việc sử dụng hóa trị nội nhãn (intravitreal chemotherapy) đã thay đổi hoàn toàn tiên lượng cho các mắt có gieo rắc dịch kính. Tuy nhiên, cần theo dõi sát biến chứng xuất huyết dịch kính và đục thủy tinh thể.
Vai trò của xạ trị ngoài (EBRT)
Xạ trị ngoài (external beam radiotherapy - EBRT) hiện nay chủ yếu được sử dụng như phương pháp cứu vãn (salvage) cho các trường hợp tái phát sau hóa trị và điều trị tại chỗ, hoặc sau khoét bỏ nhãn cầu nếu có yếu tố nguy cơ cao trên mô bệnh học. EBRT có thể giúp bảo tồn nhãn cầu ở 60-70% các trường hợp thất bại với hóa trị. Liều xạ trị thường từ 36-45 Gy. Mặc dù proton beam therapy có ưu điểm giảm liều xạ cho các mô lành (nhờ đỉnh Bragg), chi phí và khả năng tiếp cận vẫn là rào cản lớn tại các nước đang phát triển. Các biến chứng muộn như u ác tính thứ phát và thiểu sản hốc mắt cần được thảo luận kỹ trong hội đồng u đa chuyên khoa.
- Ưu tiên bảo tồn tính mạng, sau đó là bảo tồn nhãn cầu và thị lực.
- Sử dụng hình ảnh học (MRI/Siêu âm) để dàn dựng chính xác trước khi quyết định điều trị.
- Hóa trị nội nhãn là tiêu chuẩn cho gieo rắc dịch kính, cần áp lạnh tại vị trí tiêm.
- Khoét bỏ nhãn cầu vẫn là chỉ định bắt buộc cho nhóm E hoặc khi có xâm lấn ngoài nhãn cầu.
- EBRT nên được dành cho các trường hợp tái phát hoặc nguy cơ cao, cần cân nhắc kỹ nguy cơ u thứ phát.
Tài liệu tham khảo:
AIOC 2026, 2026, Updates Management of intraocular retinoblastoma what, when and how, aioseditorproceedings, Video ID: VuXnZjYlO6M.