Chương 74 của tài liệu Corneal Surgery (2009) cung cấp tổng quan về các khối u mống mắt (iris masses), trong đó u hắc tố ác tính (malignant melanoma) là loại u nguyên phát phổ biến và đáng lo ngại nhất ở phân đoạn trước. Việc chẩn đoán và quản lý các tổn thương này đòi hỏi sự kết hợp giữa thăm khám lâm sàng toàn diện, các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh hiện đại và các phương pháp sinh thiết hoặc phẫu thuật cắt bỏ phù hợp để bảo tồn nhãn cầu.
Chẩn đoán lâm sàng
Việc chẩn đoán u phân đoạn trước chủ yếu dựa vào thăm khám tại phòng khám. Quy trình bao gồm đánh giá tiền sử bệnh lý, thị lực tối ưu, đo nhãn áp, sinh hiển vi, soi góc tiền phòng, soi đáy mắt với ấn củng mạc và xuyên chiếu (transillumination) khối u. Các đặc điểm hình thái cần mô tả bao gồm: hình dạng (plateau, dome, mushroom), bề mặt, màu sắc, kích thước, vị trí giải phẫu, góc phần tư hoặc giờ đồng hồ bị ảnh hưởng, và sự xâm lấn vào các cấu trúc lân cận như mạch máu củng mạc, góc tiền phòng hoặc chân mống mắt. Các dấu hiệu như viêm màng bồ đào thứ phát, đục thể thủy tinh khu trú, lệch thể thủy tinh, xâm lấn củng mạc và lan rộng ra hắc mạc cần được ghi nhận. Chụp ảnh màu độ phân giải cao là cần thiết để lưu trữ và so sánh theo dõi.
Chẩn đoán phân biệt u mống mắt
Chẩn đoán phân biệt các khối u mống mắt rất rộng, bao gồm u nang mống mắt nguyên phát, nốt ruồi mống mắt (iris nevus), teo mống mắt thiết yếu, dị vật, dính góc tiền phòng, di căn, u cơ trơn (leiomyoma), u hắc tố tế bào (melanocytoma), u tuyến biểu mô mống mắt, u lympho mống mắt và hội chứng nốt ruồi mống mắt. Các đặc điểm lâm sàng giúp phân biệt tổn thương lành tính và ác tính được tóm tắt trong bảng dưới đây.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Đặc điểm lành tính | Phẳng hoặc hơi gồ, một hoặc nhiều tổn thương, kích thước <3 mm, không tăng trưởng, không mạch máu nổi bật |
| Đặc điểm ác tính | Dạng nốt, tổn thương đơn độc, kích thước >3 mm, có tăng trưởng, có mạch máu nổi bật, xâm lấn mống mắt, đục thể thủy tinh |
Bình luận: Thông tin theo [Corneal Surgery, 2009]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc phân biệt u lành tính và ác tính dựa trên các dấu hiệu lâm sàng là bước then chốt, tuy nhiên cần thận trọng với các trường hợp u hắc tố thể mi ẩn giấu sau mống mắt, nơi mà sự chênh lệch nhãn áp >= 5 mmHg có thể là dấu hiệu ngoại biên duy nhất.
Xét nghiệm chẩn đoán bổ sung
Các kỹ thuật như siêu âm nhúng (water-bath ultrasonography), siêu âm sinh hiển vi (Ultrasound Biomicroscopy - UBM), chụp cắt lớp quang học (Optical Coherence Tomography - OCT) và chọc hút tế bào bằng kim nhỏ (Fine-Needle Aspiration Biopsy - FNAB) đã cải thiện đáng kể khả năng chẩn đoán. UBM sử dụng đầu dò 50 MHz cung cấp hình ảnh độ phân giải cao (50 μm) giúp đánh giá kích thước khối u, ranh giới và sự xâm lấn. OCT sử dụng bước sóng 1310 nm với độ phân giải trục 18 μm và độ phân giải ngang 60 μm, rất chính xác trong việc xác định ranh giới u, tổn thương vệ tinh và thành phần nang. FNAB được chỉ định khi các phương pháp không xâm lấn không xác định được chẩn đoán, nghi ngờ u di căn, hoặc cần xác nhận tế bào học trước khi điều trị triệt để.
Kỹ thuật sinh thiết và phẫu thuật
Có 4 phương pháp FNAB chính: (1) Kỹ thuật hút chân không (vacuum cleaner technique) sử dụng kim 26-30 gauge; (2) Kỹ thuật sinh thiết nội tại (internal biopsy technique) sử dụng kim 25-gauge với ống nối 50 cm; (3) Kỹ thuật cắt mống mắt (iridectomy technique) sử dụng máy cắt dịch kính với áp lực truyền 70 mmHg và áp lực hút 400 mmHg; (4) Kỹ thuật cắt mống mắt bằng ngón tay (Finger Iridectomy Technique - FIT) sử dụng đầu dò vitrectomy với áp lực hút 300 mmHg và tần số cắt 60 lần/phút. Đối với phẫu thuật cắt mống mắt thể mi (iridocyclectomy), chỉ định bao gồm bệnh nhân một mắt, bệnh nhân cao tuổi, từ chối khoét bỏ nhãn cầu hoặc khối u chiếm dưới 4 giờ đồng hồ thể mi.
- Thực hiện chụp ảnh màu độ phân giải cao để theo dõi sự thay đổi của khối u theo thời gian.
- Sử dụng UBM hoặc OCT để xác định chính xác ranh giới và sự xâm lấn của khối u trước khi can thiệp.
- Áp dụng kỹ thuật 'no touch' trong phẫu thuật cắt bỏ để tránh gieo rắc tế bào u.
- Theo dõi định kỳ mỗi 6-12 tháng đối với các khối u ổn định hoặc sau điều trị.
- Luôn kiểm tra phổi và chức năng gan ở bệnh nhân u hắc tố thể mi để phát hiện di căn xa.
Tài liệu tham khảo:
Samir G. Farah, 2009, Chapter 74: Iris biopsies and iridocyclectomy, Corneal Surgery, 647-653.