Chương 19 trong Vaughan & Asbury's General Ophthalmology (2018) cung cấp hướng dẫn toàn diện về chấn thương nhãn khoa, một phổ bệnh lý đa dạng từ tổn thương bề mặt đến vỡ nhãn cầu. Việc đánh giá ban đầu đòi hỏi xác định tình trạng toàn thân, loại trừ các vấn đề đe dọa tính mạng, và khai thác bệnh sử chi tiết về cơ chế chấn thương (vật cùn hay sắc nhọn, vận tốc, tiền sử bệnh lý mắt) để định hướng xử trí.
Đánh giá ban đầu
Quy trình đánh giá bắt đầu bằng việc kiểm tra các mô quanh hốc mắt và nhãn cầu để phát hiện các bất thường như rách da, xuất huyết dưới kết mạc, lồi mắt, đục giác mạc hoặc xuất huyết tiền phòng (hyphema). Trong các chấn thương nặng, việc thăm khám cần thực hiện nhẹ nhàng nhất có thể để tránh làm trầm trọng thêm tổn thương. Đồng tử được kiểm tra về kích thước, hình dạng và phản xạ ánh sáng. Nếu bệnh nhân tỉnh táo và hợp tác, cần đo thị lực và kiểm tra thị trường đối chiếu. Bác sĩ cần lưu ý bệnh nhân có thể đã làm mất hoặc vỡ kính trong quá trình chấn thương.
Bình luận: Thông tin theo Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc đánh giá ban đầu là bước then chốt để phân loại mức độ khẩn cấp.
Tổn thương hóa chất
Tổn thương hóa chất đòi hỏi can thiệp cấp cứu ngay lập tức bằng cách tưới rửa mắt liên tục. Nước máy có thể được sử dụng tạm thời cho đến khi bệnh nhân đến cơ sở y tế, nơi nước muối sinh lý đẳng trương (sterile isotonic saline) được ưu tiên. Việc sử dụng thuốc tê tại chỗ và vành mi giúp quá trình tưới rửa hiệu quả hơn. Cần xác định bản chất hóa chất (axit hay kiềm) bằng giấy quỳ. Kiềm gây tổn thương nặng hơn do không tạo hàng rào hoại tử như axit. Các dấu hiệu nặng bao gồm đục giác mạc, trắng vùng rìa và phù kết mạc (chemosis). Quản lý bao gồm kháng sinh tại chỗ, thuốc liệt cơ thể mi, steroid, ascorbate (vitamin C) để ngăn ly giải collagen, kali citrat, doxycycline đường uống và acetazolamide nếu tăng nhãn áp.
Tổn thương nhãn cầu hở
Tổn thương nhãn cầu hở (open globe injury) là khiếm khuyết toàn bộ chiều dày giác mạc hoặc củng mạc. Các dấu hiệu nhận biết bao gồm biến dạng đồng tử, tiền phòng xẹp, lồi mô màng bồ đào, xuất huyết kết mạc, nhãn cầu mềm và xuất huyết nội nhãn. Phân loại gồm rách thành nhãn cầu và vỡ nhãn cầu. Khi nghi ngờ, cần đặt khiên bảo vệ mắt và hội chẩn nhãn khoa khẩn cấp. Phẫu thuật cần thực hiện sớm, tránh các thuốc gây liệt cơ (như succinylcholine) để không làm tăng nhãn áp. Vết rách giác mạc thường khâu bằng chỉ 10-0 nylon, củng mạc bằng 8-0 hoặc 9-0 nylon.
Tổn thương nhãn cầu kín
Trầy xước giác mạc (corneal abrasion) là tổn thương phổ biến, gây đau, sợ ánh sáng và chảy nước mắt. Điều trị bằng kháng sinh tại chỗ và băng ép. Tuyệt đối không cho bệnh nhân tự dùng thuốc tê tại chỗ vì làm chậm lành biểu mô và có thể gây loét giác mạc thần kinh (neurotrophic corneal ulcer). Dị vật giác mạc hoặc kết mạc cần được lấy bỏ dưới kính hiển vi khe đèn (slitlamp) bằng kim 27-gauge hoặc lớn hơn. Nếu có vòng gỉ sắt (rust ring), có thể dùng khoan cầm tay để loại bỏ.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Định nghĩa nhãn áp thấp (hypotony) | dưới 6 mm Hg |
| Thời gian xuất hiện viêm mống mắt chấn thương | 24-48 giờ sau chấn thương |
| Thời gian theo dõi sympathetic ophthalmia | 1-2 tuần đến vài năm sau chấn thương |
| Thời gian cắt bỏ mắt chấn thương nặng để giảm nguy cơ sympathetic ophthalmia | 7-10 ngày sau chấn thương |
- Luôn tưới rửa mắt ngay lập tức trong tổn thương hóa chất cho đến khi pH trung tính.
- Không bao giờ kê đơn thuốc tê tại chỗ cho bệnh nhân tự sử dụng tại nhà.
- Nghi ngờ vỡ nhãn cầu nếu có xuất huyết kết mạc lan tỏa hoặc nhãn cầu mềm.
- Sử dụng khiên bảo vệ mắt ngay khi nghi ngờ tổn thương nhãn cầu hở.
- Hội chẩn chuyên khoa sớm đối với các chấn thương quanh hốc mắt có dấu hiệu chèn ép hoặc gãy xương.
Tài liệu tham khảo:
Pargament J, Corrêa ZM, Augsburger JJ, 2018, Ophthalmic Trauma, Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 19th Ed, trang 835-856.