Lịch sử và định nghĩa
Bảo vệ thần kinh (neuroprotection) là chiến lược duy trì tính toàn vẹn của tế bào thần kinh hoặc giữ cho các tế bào bị tổn thương tiếp tục hoạt động sau khi xảy ra chấn thương. Trong bệnh lý Glaucoma, việc hạ nhãn áp (IOP) nhằm ngăn chặn các tác nhân gây tổn thương tế bào hạch võng mạc (RGC), trong khi bảo vệ thần kinh hướng tới mục tiêu duy trì chức năng tế bào bất chấp sự hiện diện của tổn thương. Trong 20 năm qua, nhiều nghiên cứu trong phòng thí nghiệm về các tác nhân bảo vệ thần kinh tiềm năng đã cho kết quả hứa hẹn, tuy nhiên các tác nhân này thường thất bại khi thử nghiệm trên người. Do đó, mọi bằng chứng về bảo vệ thần kinh ở người phải được xác nhận thông qua các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng.
Bệnh lý tế bào hạch võng mạc do Glaucoma
Glaucoma là bệnh lý thần kinh thị giác thoái hóa đặc trưng bởi sự mất mát RGC và các sợi trục của chúng. Mặc dù tăng IOP là yếu tố nguy cơ chính, bằng chứng gần đây cho thấy việc kiểm soát IOP không ngăn chặn được sự tiến triển của bệnh ở tất cả bệnh nhân. RGC là các tế bào thần kinh đã biệt hóa hoàn toàn và không thể tái tạo thông qua phân chia tế bào, do đó tổn thương thần kinh thị giác là không thể đảo ngược. Mục tiêu chính của bảo vệ thần kinh là giữ cho các tế bào này sống sót để tăng cường lợi ích điều trị đạt được từ việc hạ IOP. Các nghiên cứu lâm sàng như Advanced Glaucoma Intervention Study, Collaborative Initial Glaucoma Treatment Study Trial và Early Manifest Glaucoma Trial đã thiết lập mối quan hệ nhân quả giữa tăng IOP và tổn thương thần kinh thị giác. Tuy nhiên, bệnh lý thần kinh thị giác do Glaucoma vẫn có thể xảy ra ngay cả khi áp lực nội nhãn nằm trong giới hạn bình thường (low-tension glaucoma). Trong những trường hợp này, việc hạ IOP vẫn là yếu tố nguy cơ cần thiết vì nó làm chậm quá trình mất thị lực và bảo tồn các tế bào hạch. Một số cá nhân vẫn tiếp tục bị tổn thương thần kinh thị giác tiến triển và suy giảm thị lực mặc dù đã kiểm soát IOP phù hợp, đây là những đối tượng cần các chiến lược bảo vệ thần kinh thay thế.
Bình luận: Thông tin theo Ryan's Retina, 2022; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc bảo vệ thần kinh trong Glaucoma vẫn là một thách thức lớn do sự phức tạp của cơ chế bệnh sinh và sự thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng thành công trên người.
Bảo vệ thần kinh thông qua con đường Serotonin
Một lĩnh vực nghiên cứu đầy hứa hẹn liên quan đến con đường Serotonin (5HT). Memantine, ngoài tác dụng chống kích thích độc trực tiếp với tư cách là chất đối kháng thụ thể NMDA, còn là chất đối kháng không cạnh tranh tại thụ thể 5HT3. Các hợp chất serotonergic, chẳng hạn như thuốc chống trầm cảm ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI), có khả năng thúc đẩy sự nảy mầm của sợi thần kinh (neurite sprouting) bởi NGF. Mặc dù võng mạc có các thụ thể 5HT, nhưng liệu cơ chế này có liên quan đến bệnh lý võng mạc hoặc Glaucoma hay không vẫn chưa được xác định rõ ràng. Các chất chủ vận kích thích hệ thống 5HT có tác dụng bảo vệ thần kinh cho RGC, nhưng các chất chủ vận tác dụng rộng tại thụ thể 5HT thường có tác dụng gây ảo giác, không phù hợp cho điều trị Glaucoma ở người. Một hợp chất indazole, AL-34662, là chất chủ vận thụ thể 5HT chọn lọc tại thụ thể 5-HT-2A, có khả năng hạ nhãn áp nhưng không vượt qua hàng rào máu não.
Các yếu tố dinh dưỡng thần kinh cho bệnh võng mạc sắc tố
Nghiên cứu về các yếu tố dinh dưỡng thần kinh (neurotrophic factors) đã thay đổi hướng nghiên cứu về bệnh thoái hóa tế bào cảm thụ ánh sáng. Steinberg và LaVail đã quan sát thấy rằng một lần tiêm yếu tố tăng trưởng nguyên bào sợi cơ bản (bFGF) vào nội nhãn đã làm chậm quá trình mất tế bào cảm thụ ánh sáng hình que ở chuột RCS. Sự cứu vãn này có tính chất toàn võng mạc. Các thí nghiệm với động vật đối chứng bị chấn thương cơ học bằng cách chèn một kim "khô" vào võng mạc cũng cho thấy sự cứu vãn bất ngờ của các tế bào cảm thụ ánh sáng hình que, do chấn thương cơ học tự nó dẫn đến sự điều hòa tăng biểu hiện của bFGF và CNTF. Hiện nay, người ta tin rằng sự cứu vãn này là gián tiếp và được trung gian thông qua các tế bào thần kinh đệm võng mạc có thụ thể cho các yếu tố dinh dưỡng thần kinh.
Protein CNTF và lựa chọn lịch sử
CNTF là một protein 22-kDa gồm 200 axit amin, có cấu trúc bậc ba xoắn alpha. CNTF được coi là một yếu tố stress và được giải phóng từ các tế bào. Protein này tương tác với các tế bào thông qua một thụ thể trimeric bao gồm thụ thể CNTF alpha, thụ thể yếu tố ức chế bệnh bạch cầu beta (LIFR-beta) và thành phần gp130. Việc liên kết của CNTF với phức hợp trimeric này kích hoạt con đường Jak-STAT, dẫn đến phiên mã gen. Sự điều hòa tăng biểu hiện gen bởi CNTF dường như là yếu tố then chốt trong các thử nghiệm lâm sàng ở người về cứu vãn tế bào hình que và hình nón trong các bệnh thoái hóa tế bào cảm thụ ánh sáng.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu thử nghiệm CNTF pha I (RP) | 10 người tham gia |
| Liều CNTF thấp (pha I) | 0.28 ng/ngày (± 0.07 ng/ngày) |
| Liều CNTF cao (pha I) | 1.53 ng/ngày (± 0.54 ng/ngày) |
| Thời gian theo dõi AREDS | 6.3 năm (trung bình) |
| Giảm nguy cơ tiến triển AMD (AREDS) | 25% (trong 5 năm) |
| Giảm nguy cơ mất thị lực (AREDS) | 19% |
Bình luận: Thông tin theo Ryan's Retina, 2022; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các nghiên cứu về CNTF cho thấy tiềm năng lớn trong mô hình động vật nhưng kết quả trên người vẫn còn hạn chế và cần các nghiên cứu sâu hơn để xác định hiệu quả lâm sàng thực tế.
- Cân nhắc sử dụng các chất chống oxy hóa liều cao theo công thức AREDS cho bệnh nhân AMD giai đoạn trung gian có nguy cơ cao tiến triển thành AMD giai đoạn muộn.
- Theo dõi sát các bệnh nhân RP khi sử dụng lutein 12 mg/ngày kết hợp vitamin A 15,000 IU/ngày để làm chậm quá trình mất thị trường ngoại vi.
- Tiếp tục cập nhật các thử nghiệm lâm sàng về bảo vệ thần kinh bằng các phân tử nhỏ (small molecules) như NAC hoặc các chất đối kháng thụ thể NMDA trong điều trị các bệnh thoái hóa võng mạc.
- Lưu ý rằng các yếu tố dinh dưỡng thần kinh như CNTF hiện vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu và chưa được khuyến cáo sử dụng thường quy trong thực hành lâm sàng.
Tài liệu tham khảo:
Benedetto Falsini, Enrica Strettoi, Paul A. Sieving, 2022, Neuroprotection, Ryan's Retina, 7th Ed., Vol. 1, Chapter 39, pp. 825-848.