Công nghệ phân phối thuốc trong nhãn khoa: Cơ chế và ứng dụng lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
6.11.26
Last Updated

Công nghệ phân phối thuốc (drug delivery) đóng vai trò then chốt trong việc cải thiện hiệu quả điều trị các bệnh lý võng mạc, giải quyết các thách thức về hàng rào máu-mắt (blood-eye barrier) và duy trì nồng độ thuốc điều trị trong thời gian dài. Theo Ryan's Retina (2022), các hệ thống phân phối thuốc hiện đại bao gồm các thiết bị phân phối có kiểm soát, ma trận polymer, hệ thống dựa trên tế bào và các vector phân phối gen, nhằm tối ưu hóa dược động học tại mắt.

Lịch sử phát triển

Việc sử dụng thuốc dạng viên đã có từ thời Ai Cập cổ đại (1500 TCN). Bước ngoặt lớn xảy ra vào năm 1976 khi Robert Langer và Judah Folkman chứng minh rằng các phân tử lớn có thể được phân phối qua nhiều ngày hoặc nhiều tuần từ các ma trận polymer. Từ một lĩnh vực không tồn tại ở Hoa Kỳ vào những năm 1980, ngành công nghiệp này đã phát triển mạnh mẽ với giá trị ước tính đạt 85 tỷ USD vào năm 2010. Trong nhãn khoa, các ứng dụng này giúp cải thiện sự tuân thủ của bệnh nhân, tăng hiệu quả và giảm tác dụng phụ của thuốc.

Các phương pháp phân phối thuốc

Có năm cách tiếp cận chính để phân phối thuốc kéo dài: (1) Gắn các phân tử như Poly(ethylene glycol) (PEG) để tăng thời gian lưu thông; (2) Hệ thống reservoir (bể chứa) với màng bán thấm; (3) Hệ thống ma trận (matrix-based) nơi thuốc được trộn với polymer; (4) Hệ thống thẩm thấu (osmotic systems); và (5) Hệ thống bơm (pump systems). Việc lựa chọn phương pháp phụ thuộc vào kích thước, bản chất hóa học, độ ổn định của thuốc và thời gian cần phân phối. Các phân tử nhỏ (<600 Da) có thể khuếch tán qua polymer, trong khi các đại phân tử như protein đòi hỏi các phương pháp thay thế.

Phân phối thuốc có mục tiêu

Phân phối thuốc có mục tiêu (targeted drug delivery) nhằm tập trung thuốc vào các mô cụ thể hoặc loại tế bào nhất định, ví dụ như biểu mô sắc tố võng mạc (RPE). Các hạt nano, thường là liposome hoặc polymer được bao phủ bởi các nhánh PEG, được sử dụng để giảm kết tập và tăng cường vận chuyển. Các kháng thể (antibodies), peptide và aptamer được gắn vào các hạt này để tăng tính đặc hiệu và ái lực với các thụ thể trên tế bào đích.

Phân phối gen

Liệu pháp gen (gene therapy) có tiềm năng thay thế hoặc khôi phục chức năng võng mạc. Hai phương pháp chính là sử dụng vector virus và phi virus. Mặc dù virus có hiệu quả chuyển gen cao, chúng tiềm ẩn nguy cơ an toàn và phản ứng miễn dịch. Các vector phi virus như liposome cation hoặc polymer tích điện dương như polyethylenimine (PEI) đang được nghiên cứu để cung cấp các giải pháp an toàn hơn, mặc dù hiệu suất chuyển gen hiện tại vẫn thấp hơn so với vector virus.

Phân phối tế bào và bảo vệ miễn dịch

Sử dụng tế bào để phân phối thuốc cho phép duy trì nồng độ điều trị trong nhiều năm. Các tế bào như tế bào gốc trung mô (mesenchymal stem cells), tế bào Schwann và nguyên bào sợi (fibroblasts) đã được kỹ thuật hóa để tiết ra các yếu tố bảo vệ thần kinh như GDNF và BDNF. Để tránh phản ứng miễn dịch, các tế bào này thường được bao bọc trong các vật liệu như gel alginate hoặc các màng polymer bán thấm, cho phép các phân tử nhỏ đi qua nhưng ngăn chặn sự xâm nhập của các tế bào miễn dịch.

Các đường phân phối thuốc đến võng mạc

Các đường dùng thuốc truyền thống bao gồm đường uống, tại chỗ (nhỏ mắt) và tiêm. Đường tiêm nội nhãn (intravitreal injection) là phương pháp phổ biến để đưa thuốc trực tiếp vào gần võng mạc. Các công nghệ mới như Port Delivery System (PDS) cho phép phân phối liên tục ranibizumab và có thể nạp lại thuốc tại phòng khám. Các thiết bị cấy ghép như Vitrasert (ganciclovir), Retisert (fluocinolone acetonide), Iluvien và Ozurdex (dexamethasone) đã được FDA phê duyệt cho các bệnh lý võng mạc khác nhau.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Giá trị ngành phân phối thuốc (2010)85 tỷ USD
Giới hạn trọng lượng phân tử qua màng<600 Da
Tỷ lệ hấp thu toàn thân khi nhỏ mắt~80%
Hiệu quả PDS (12 tháng)12 chữ cái (trung bình), 50% bệnh nhân tăng >=3 dòng
Tỷ lệ biến cố PDS (Phase 1)20% (4/20 bệnh nhân)
Tỷ lệ cải thiện >=15 chữ cái (FAME 36 tháng)28.7% (liều thấp), 27.8% (liều cao), 18.9% (sham)
Tỷ lệ cải thiện >=15 chữ cái (MEAD 36 tháng)22.2% (DEX 0.7mg), 18.4% (DEX 0.35mg), 12.0% (sham)
Bình luận: Thông tin theo Ryan's Retina, 2022; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các công nghệ phân phối thuốc đang chuyển dịch từ các thiết bị cấy ghép cố định sang các hệ thống có thể nạp lại hoặc các hạt nano có khả năng nhắm đích. Hạn chế lớn nhất hiện nay vẫn là sự cân bằng giữa hiệu quả điều trị kéo dài và các biến chứng tại chỗ như tăng nhãn áp, đục thủy tinh thể hoặc viêm nội nhãn.
  • Cân nhắc sử dụng các hệ thống phân phối thuốc kéo dài cho bệnh nhân cần điều trị mãn tính để cải thiện sự tuân thủ.
  • Theo dõi chặt chẽ nhãn áp và tình trạng thủy tinh thể khi sử dụng các thiết bị cấy ghép chứa steroid nội nhãn.
  • Lựa chọn phương pháp phân phối dựa trên kích thước phân tử thuốc và thời gian tác dụng mong muốn.
  • Cập nhật các thử nghiệm lâm sàng mới nhất về các hệ thống phân phối thuốc có thể nạp lại để giảm tần suất tiêm nội nhãn.

Tài liệu tham khảo:

Erin B. Lavik, Mark S. Humayun, 2022, Drug Delivery, Ryan's Retina 7th Ed. Vol.1, Chapter 40, pp. 849-862.

Xem thêm