Cơ sở lý sinh và ứng dụng lâm sàng của liệu pháp laser võng mạc

Bs Ngô Hữu Thế
6.11.26
Last Updated

Giới thiệu

Liệu pháp laser võng mạc đã phát triển mạnh mẽ từ khi laser ruby được giới thiệu hơn bốn thập kỷ trước, với các ứng dụng phổ biến như quang đông võng mạc (retinal photocoagulation), liệu pháp quang động (photodynamic therapy - PDT), và các phương pháp điều trị không gây tổn thương (nondamaging retinal therapy - NRT). Các tương tác laser-mô dựa trên cơ chế quang hóa, quang nhiệt và quang phân hủy, cho phép kiểm soát chính xác mức độ tổn thương mô.

Tính chất quang học của mắt

Mắt người ở trạng thái nghỉ có công suất quang học khoảng 60 diopter (D), trong đó giác mạc đóng góp khoảng 40 D. Giác mạc có độ truyền suốt trên 95% trong dải phổ 400-900 nm và chiết suất n = 1.3765 ± 0.0005. Thủy tinh thể có chiết suất n = 1.40-1.42, đường kính khoảng 10 mm và độ dày khoảng 4 mm. Dịch kính có chiết suất n = 1.335. Các sắc tố chính hấp thụ ánh sáng trong võng mạc bao gồm melanin, hemoglobin, xanthophyll hoàng điểm, rhodopsin, các sắc tố nón và lipofuscin.

Cơ sở của laser

Laser (Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation) hoạt động dựa trên hiện tượng phát xạ kích thích. Một hệ thống laser cơ bản gồm ba thành phần: môi trường laser (lasing medium), nguồn năng lượng (pump) và hốc cộng hưởng quang học (optical cavity). Các đặc tính quan trọng bao gồm tính đơn sắc, tính định hướng (collimation) và tính kết hợp (coherence). Thời gian xung laser có thể thay đổi từ femtoseconds (fs) đến liên tục.

Tương tác ánh sáng với mô

Tương tác laser-mô được chia thành ba nhóm chính: quang hóa, quang nhiệt và quang phân hủy. Trong tương tác quang hóa (như PDT), các chất nhạy quang được tiêm tĩnh mạch và kích hoạt bởi laser để tạo ra các gốc tự do gây tổn thương mô. Trong tương tác quang nhiệt, năng lượng laser được hấp thụ và chuyển hóa thành nhiệt, gây ra các hiệu ứng từ đông vón đến hóa hơi. Tương tác quang phân hủy (photodisruption) sử dụng các xung cực ngắn để tạo ra plasma và sóng xung kích, thường dùng trong phẫu thuật cắt màng trước võng mạc.

Liệu pháp quang động (PDT)

PDT cho tân mạch hắc mạc dưới hoàng điểm (subfoveal choroidal neovascularization - CNV) sử dụng verteporfin tiêm tĩnh mạch, sau đó kích hoạt bằng laser diode 689 nm sau 15-20 phút. Cường độ ánh sáng thường dùng là 600 mW/cm2 trong 83 giây, tổng liều 50 J/cm2. Cơ chế dựa trên sự tích tụ chọn lọc chất nhạy quang trong mô tân mạch, dẫn đến tắc mạch tạm thời thông qua tổn thương nội mô.

Quang đông võng mạc

Quang đông võng mạc truyền thống sử dụng xung từ 10 đến 200 ms, gây tăng nhiệt độ đáng kể. Kích thước tổn thương phụ thuộc vào công suất và thời gian xung. Các thấu kính tiếp xúc (contact lenses) được sử dụng để giảm công suất khúc xạ giác mạc và hỗ trợ định hướng tia laser. Việc sử dụng các xung ngắn hơn (10-20 ms) trong hệ thống quét mẫu (pattern scanning laser) giúp giảm khuếch tán nhiệt vào hắc mạc, giảm đau và giảm tổn thương mô không mong muốn.

Liệu pháp quang nhiệt không gây tổn thương

Các phương pháp như Endpoint Management (EpM) sử dụng thuật toán để điều chỉnh công suất và thời gian xung nhằm đạt được hiệu ứng dưới ngưỡng tổn thương nhìn thấy được (subvisible). Điều này cho phép RPE phản ứng với stress nhiệt bằng cách biểu hiện protein sốc nhiệt (heat shock protein - HSP-70) mà không gây chết tế bào hoặc sẹo võng mạc. Các nghiên cứu cho thấy hiệu quả tương đương hoặc vượt trội so với phương pháp truyền thống trong điều trị phù hoàng điểm do đái tháo đường và bệnh lý võng mạc trung tâm thanh dịch.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Công suất mắt (nghỉ)60 D
Chiết suất giác mạc1.3765 ± 0.0005
Độ truyền suốt giác mạc (400-900 nm)> 95%
Cường độ PDT600 mW/cm2
Thời gian chiếu PDT83 giây
Tổng liều PDT50 J/cm2
Ngưỡng tổn thương RPE (EpM)30% năng lượng
Bình luận: Thông tin theo Ryan's Retina, 2022; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các phương pháp laser không gây tổn thương (NRT) đại diện cho bước tiến lớn trong việc bảo tồn cấu trúc võng mạc, tuy nhiên thách thức lớn nhất vẫn là quy trình chuẩn hóa (titration) để đảm bảo tính an toàn và hiệu quả đồng nhất giữa các bệnh nhân có sắc tố đáy mắt khác nhau.
  • Ưu tiên sử dụng các xung laser ngắn (10-20 ms) để giảm thiểu khuếch tán nhiệt và tổn thương mô phụ cận.
  • Sử dụng thấu kính tiếp xúc phù hợp để kiểm soát quang sai ngoại vi và duy trì sự ổn định của tia laser.
  • Cân nhắc áp dụng các kỹ thuật quang đông không gây tổn thương (EpM) cho các bệnh lý hoàng điểm để bảo tồn thị lực trung tâm và độ nhạy tương phản.
  • Theo dõi sát phản ứng của mô khi thực hiện các thủ thuật laser để điều chỉnh công suất phù hợp, đặc biệt ở các vùng có sắc tố đáy mắt khác biệt.

Tài liệu tham khảo:

Daniel Palanker, Mark S. Blumenkranz, 2022, Retinal Laser Therapy: Biophysical Basis and Applications, Ryan's Retina 7th Ed. Vol.1, Chương 41, trang 863-878.

Xem thêm