Nghiên cứu về cơ chế phân tử của tân mạch võng mạc bắt đầu từ năm 1948 khi Michaelson giả thuyết về một yếu tố tăng trưởng hòa tan chịu trách nhiệm cho sự phát triển mạch máu võng mạc trong bệnh lý. Đến cuối những năm 1980 và đầu những năm 1990, yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (Vascular Endothelial Growth Factor - VEGF) được xác định là yếu tố này, mở ra một kỷ nguyên mới trong hiểu biết và điều trị các bệnh lý tân mạch mắt (Ryan's Retina, 2022).
Impact of Abnormal Retinal and Choroidal Angiogenesis
Tân mạch hóa là một phần của phản ứng chữa lành vết thương bất thường xảy ra do tổn thương mô liên tục trong các bệnh như bệnh võng mạc đái tháo đường (DR), thoái hóa hoàng điểm tuổi già thể tân mạch (nvAMD), tắc tĩnh mạch võng mạc (RVO) và bệnh võng mạc trẻ sinh non (ROP). DR là nguyên nhân hàng đầu gây mù lòa ở độ tuổi lao động tại các nước công nghiệp hóa, với ước tính 93 triệu người mắc DR và 28 triệu người ở giai đoạn đe dọa thị lực. Khoảng 50% bệnh nhân đái tháo đường phát triển DR sau 25 năm mắc bệnh. ROP là nguyên nhân hàng đầu gây mù lòa ở trẻ em, ảnh hưởng đến 30% trẻ sinh non ở các nước đang phát triển và 5% đến 8% ở các nước công nghiệp hóa. Đối với nvAMD, ước tính chiếm 10% đến 20% các trường hợp AMD giai đoạn muộn nhưng gây ra 80% đến 90% tình trạng mất thị lực.
Normal Retinal Vascular Development
Quá trình tạo mạch (vasculogenesis) là sự hình thành mạch máu mới từ các tiền thân nội mô, trong khi tân mạch hóa (angiogenesis) là quá trình hình thành mạch máu mới từ các mạch máu đã có sẵn. Quá trình này chủ yếu xảy ra thông qua sự "nảy chồi" (sprouting), nơi các tế bào nội mô được kích hoạt tiết ra các enzyme phân hủy protein để hòa tan màng đáy xung quanh mạch máu mẹ. Sự phát triển mạch máu võng mạc bình thường bắt đầu từ mức nông nhất của võng mạc trong tại gai thị và lan ra ngoại vi vào khoảng 40 tuần thai ở người. Một mạng lưới tế bào sao (astrocytes) đóng vai trò như bản đồ đường đi cho sự phát triển mạch máu võng mạc. Các tế bào "tip cells" nội mô mở rộng dọc theo các tế bào sao, vốn tiết ra VEGF. Các tế bào chu (pericytes) cũng thúc đẩy sự phát triển mạch máu võng mạc bằng cách tiết ra VEGF và cảm ứng thụ thể VEGF thông qua yếu tố tăng trưởng chuyển dạng beta 1 (TGF-b1).
Pathogenesis of Retinal Angiogenesis
Tân mạch võng mạc bệnh lý thường là sự kết hợp của hai quá trình: tổn thương mạch máu dẫn đến mất mao mạch võng mạc gây thiếu máu cục bộ, và sự tăng trưởng mạch máu mất kiểm soát do tình trạng thiếu oxy. Yếu tố cảm ứng thiếu oxy-1 (Hypoxia-inducible factor-1 - HIF-1) là phức hợp protein dị nhị thể điều hòa phản ứng tế bào với mức oxy giảm. Trong điều kiện thiếu oxy, HIF-1 alpha không bị phân hủy và liên kết với vùng promoter của các gen đích, dẫn đến điều hòa tăng các yếu tố như VEGF, yếu tố tăng trưởng nhau thai (PlGF), angiopoietin-1 (Ang-1), angiopoietin-2 (Ang-2), erythropoietin (Epo) và yếu tố tăng trưởng có nguồn gốc từ tiểu cầu (PDGF)-B. Dịch kính đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp giàn giáo cho sự tăng sinh tế bào nội mô thông qua các protein như laminin và fibronectin.
Retinal Neovascularization in Diabetes
Tân mạch võng mạc trong DR diễn ra qua hai giai đoạn: giai đoạn mất/tắc mạch ban đầu và giai đoạn tăng trưởng mạch máu bất thường. Tăng đường huyết mãn tính dẫn đến tổn thương mạch máu, dày màng đáy, mất tế bào chu và rò rỉ mạch máu. Viêm đóng vai trò then chốt trong quá trình này, với sự gia tăng các cytokine tiền viêm như TNF-a, IL-1b, ICAM và IL-6. Sự viêm cục bộ làm tăng biểu hiện của các phân tử kết dính bạch cầu, dẫn đến tình trạng ứ đọng bạch cầu (leukostasis), gây tắc mao mạch và thiếu máu cục bộ, từ đó kích thích sản sinh các yếu tố tân mạch.
Neovascularization in Vascular Occlusions
Tương tự DR, thiếu máu mô và sự gia tăng các yếu tố tân mạch là nguyên nhân chính gây tân mạch sau RVO. Vai trò của VEGF đã được xác lập rõ ràng thông qua các nghiên cứu cho thấy nồng độ VEGF tăng cao trong dịch kính của bệnh nhân tắc tĩnh mạch trung tâm võng mạc (CRVO). Các cytokine tiền viêm như MCP-1, IL-6 và ICAM-1 cũng được ghi nhận tăng cao trong CRVO, góp phần vào tình trạng rò rỉ mạch máu và phù hoàng điểm.
Neovascularization Associated With Retinopathy of Prematurity
ROP là một hiện tượng phức tạp liên quan đến các yếu tố di truyền, phát triển và môi trường. Thai nhi phát triển trong môi trường tương đối thiếu oxy (PaO2 trung bình 25-35 mm Hg). Sinh non làm gián đoạn quá trình này, khiến các tế bào nội mô mạch máu đang phát triển không đáp ứng với các kích thích phát triển bình thường. Việc sử dụng oxy nồng độ cao ở trẻ sinh non đã dẫn đến dịch bệnh ROP, và việc giảm nồng độ oxy đã làm giảm tỷ lệ mắc bệnh. Giả thuyết hai giai đoạn cho ROP mô tả sự chậm trễ trong phát triển mạch máu võng mạc sinh lý do sinh non và tổn thương nội mô do tăng oxy, dẫn đến giai đoạn thiếu oxy thứ hai và tăng sinh tân mạch.
Neovascularization in Uveitis
Các bệnh lý mắt viêm nhiễm có thể gây tân mạch thông qua hai cơ chế: bệnh võng mạc tắc nghẽn (gây thiếu máu võng mạc) và viêm đơn thuần. Sự phá vỡ hàng rào máu-mắt dẫn đến tích tụ các tế bào viêm, cytokine và yếu tố tăng trưởng trong dịch kính. Yếu tố phiên mã NF-kB đóng vai trò quan trọng trong phản ứng viêm và điều hòa biểu hiện của các cytokine tiền viêm và tân mạch như VEGF, IL-1b, IL-6 và TNF-a.
MECHANISMS OF CHOROIDAL ANGIOGENESIS
Tân mạch hắc mạc (CNV) là sự phát triển của các mạch máu mới từ hắc mạc xuyên qua màng Bruch (BM) vào không gian dưới biểu mô sắc tố võng mạc (sub-RPE) hoặc dưới võng mạc. Sự gián đoạn của màng Bruch là điều kiện tiên quyết cho sự phát triển của CNV. Các yếu tố như lão hóa, tích tụ lipofuscin, drusen mềm và các lắng đọng basal laminar/linear làm cản trở sự khuếch tán oxy và chất dinh dưỡng, dẫn đến thiếu oxy cục bộ và kích thích biểu hiện quá mức các yếu tố tăng trưởng tân mạch như VEGF.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Ước tính số người mắc DR toàn cầu | 93 triệu người |
| Tỷ lệ trẻ sinh non mắc ROP (nước đang phát triển) | lên đến 30% |
| Tỷ lệ trẻ sinh non mắc ROP (nước công nghiệp hóa) | 5% đến 8% |
| Số người mắc AMD năm 2020 | 196 triệu người |
| Dự báo số người mắc AMD năm 2040 | 288 triệu người |
| Liều hiệu quả trung bình của PEDF | 0.4 nM |
Bình luận: Thông tin theo Ryan's Retina, 2022; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các cơ chế phân tử được trình bày là nền tảng cho các liệu pháp kháng VEGF hiện nay. Hạn chế của các mô hình động vật (như OIR) được tác giả nhấn mạnh là không tái hiện hoàn toàn bệnh cảnh lâm sàng ở người, đặc biệt là các biến chứng như bong võng mạc co kéo.
- Theo dõi sát nồng độ oxy ở trẻ sinh non để giảm nguy cơ ROP.
- Cân nhắc vai trò của viêm trong các bệnh lý tân mạch võng mạc, không chỉ đơn thuần là thiếu máu cục bộ.
- Sử dụng các liệu pháp kháng VEGF là tiêu chuẩn vàng nhưng cần lưu ý đến tính đa yếu tố của bệnh sinh (như vai trò của Angiopoietin, PEDF, và các cytokine viêm).
- Nhận diện sớm các dấu hiệu của màng Bruch bị tổn thương và drusen mềm trong nvAMD để can thiệp kịp thời.
- Cá thể hóa điều trị dựa trên sự hiểu biết về các con đường tín hiệu phân tử khác nhau ở từng bệnh nhân.
Tài liệu tham khảo:
Takashi Ueta, Demetrios G. Vavvas, Joan W. Miller, 2022, Basic Mechanisms of Pathologic Retinal and Choroidal Angiogenesis, Ryan's Retina 7th Ed. Vol.1, Chapter 27, pp. 631-647.