Giới thiệu
Mắt từ lâu được công nhận là một vị trí có đặc quyền miễn dịch (immune privileged site), tuy nhiên nhiều bệnh lý võng mạc lại khởi phát từ tình trạng viêm hoặc đáp ứng miễn dịch bị thay đổi đáng kể. Theo Ryan's Retina (2022), thay vì định nghĩa cứng nhắc về sự cô lập miễn dịch, mắt sở hữu các cơ chế điều hòa đáp ứng miễn dịch để bảo vệ và duy trì chức năng mô trước các tác nhân gây hại liên tục. Sự hiểu biết về hoạt động miễn dịch tại mắt, đặc biệt là sự điều hòa kích hoạt tế bào miễn dịch, hàng rào mạch máu và tương tác với miễn dịch hệ thống, là nền tảng để đánh giá khi nào đáp ứng miễn dịch có lợi cho việc duy trì chức năng và khi nào cần được kiểm soát để ngăn ngừa tổn thương.
Hàng rào bảo vệ bẩm sinh trong duy trì sức khỏe võng mạc
Hệ thống miễn dịch bẩm sinh tại võng mạc bao gồm các tế bào dòng tủy như tế bào tua (dendritic cells), bạch cầu đơn nhân (monocytes), đại thực bào (macrophages) và vi bào đệm (microglia). Các tế bào này trình diện kháng nguyên cho tế bào T và có thể sản xuất cytokine để đáp ứng với các kích thích không đặc hiệu như lipopolysaccharide (LPS) của vi khuẩn. Tại mắt, các tế bào dòng tủy có xu hướng sản xuất các cytokine điều hòa như interleukin (IL)-10 thay vì các cytokine gây viêm, giúp duy trì cân bằng nội môi mô và hạn chế tổn thương do viêm. Vi bào đệm có nguồn gốc từ túi noãn hoàng (yolk sac) và có khả năng tự làm mới mà không phụ thuộc vào đại thực bào từ tủy xương. Khi được kích hoạt, chúng có thể di chuyển đến vùng mô bị tổn thương và đóng vai trò như tế bào trình diện kháng nguyên (APCs).
Điều hòa miễn dịch bởi thành phần tế bào không thuộc hệ miễn dịch
Các tế bào không thuộc hệ miễn dịch cũng đóng vai trò then chốt trong việc điều hòa miễn dịch tại mắt. Biểu mô sắc tố võng mạc (RPE) không chỉ tạo thành hàng rào võng mạc ngoài mà còn là yếu tố đóng góp chính vào đặc tính điều hòa miễn dịch của môi trường nội nhãn. RPE biểu hiện Fas Ligand (FasL) để gây chết tế bào T, tiết ra các cytokine điều hòa như transforming growth factor (TGF)-β và các neuropeptide điều hòa miễn dịch như α-melanocyte stimulating hormone (α-MSH). Tế bào Müller, loại tế bào thần kinh đệm chiếm ưu thế, cũng có khả năng miễn dịch, tiết ra cytokine và phản ứng với các tín hiệu nguy hiểm thông qua các thụ thể nhận diện mầm bệnh như Toll-like receptors (TLR). Các tương tác giữa tế bào Müller và vi bào đệm là thiết yếu cho sức khỏe thần kinh võng mạc.
Hàng rào máu - võng mạc
Hàng rào máu - võng mạc (blood–retinal barriers) bao gồm hệ thống mạch máu võng mạc trong và hàng rào RPE ngoài, có chức năng điều tiết lưu thông miễn dịch. Cả nội mô võng mạc và RPE đều có các phức hợp liên kết chặt chẽ (junctional complexes). Trong viêm màng bồ đào tự miễn thực nghiệm (EAU), tình trạng viêm đi kèm với sự tăng biểu hiện của các phân tử kết dính như p-selectin và ICAM-1, dẫn đến mất các phức hợp liên kết và sự di chuyển của bạch cầu qua nội mô. Tuy nhiên, nội mô vẫn duy trì khả năng kiểm soát lưu thông tế bào trừ khi bị quá tải bởi sự kích hoạt miễn dịch hệ thống.
Vai trò và giới hạn của kích hoạt miễn dịch bền bỉ
Medzhitov đã giới thiệu khái niệm parainflammation (viêm cận lâm sàng) như một đáp ứng thích nghi của mô đối với căng thẳng hoặc rối loạn chức năng, nằm giữa trạng thái cơ bản và trạng thái viêm cấp tính. Trong trạng thái cơ bản, các đại thực bào cư trú tại mô (chủ yếu là vi bào đệm võng mạc và đại thực bào quanh mạch) phần lớn ở trạng thái tĩnh, nhưng khi được kích hoạt sẽ thúc đẩy thay đổi thích nghi với lợi ích ngắn hạn, cung cấp sự cân bằng nội môi mô liên tục. Khi mô tiếp xúc với căng thẳng kéo dài, các cơ chế điều hòa parainflammatory bị quá tải, dẫn đến viêm và tổn thương mô.
Tự viêm và tự miễn dịch
Trong sức khỏe, các đáp ứng miễn dịch thích hợp bảo vệ mắt và duy trì cân bằng nội môi, nhưng sự phá hủy mô trực tiếp xảy ra khi các đáp ứng này bị sai lệch. Khi các trung gian của các đáp ứng không phù hợp này là các tế bào của hệ miễn dịch bẩm sinh, hiện tượng này được gọi là "tự viêm" (autoinflammation). Ngược lại, tổn thương do các tế bào của hệ miễn dịch thích nghi (tế bào T và B) gây ra được gọi là "tự miễn dịch" (autoimmunity). Các bệnh lý như hội chứng Blau (do đột biến gain-of-function ở NOD2) và hội chứng IPEX (do đột biến loss-of-function ở FoxP3) là những ví dụ điển hình về sự rối loạn điều hòa miễn dịch bẩm sinh và thích nghi.
Viêm, điều hòa mạch máu và tân mạch bệnh lý
Tân mạch bệnh lý (pathologic angiogenesis) xảy ra trong nhiều bệnh lý mắt, đặc biệt là các bệnh lý võng mạc. Mặc dù sự đóng góp của viêm phụ thuộc vào bệnh lý, nhưng các đáp ứng miễn dịch bị thay đổi xảy ra trong tất cả các trường hợp tân mạch bệnh lý. Các nghiên cứu về tân mạch hắc mạc (CNV) do VEGF gây ra cho thấy vai trò của viêm, minh họa sự tương tác chặt chẽ giữa viêm và sức khỏe mạch máu. Trong bệnh võng mạc đái tháo đường (DR), các sản phẩm glycat hóa bền vững (AGE) tích tụ tại nội mô mạch máu, cùng với sự mất tế bào chu bì (pericytes) và tắc nghẽn mao mạch, dẫn đến sự phá vỡ tính toàn vẹn của mạch máu và tân mạch hóa.
Viêm và thoái hóa điểm vàng do tuổi già (AMD)
AMD là một ví dụ về bệnh lý bị ảnh hưởng bởi cả thay đổi thoái hóa hệ thống và cục bộ trong các đáp ứng viêm. Các đa hình gen bổ thể, đặc biệt là biến thể Y402H của yếu tố bổ thể H (CFH), đã được liên kết rõ ràng với sự phát triển của AMD. Ngoài ra, các nghiên cứu cho thấy sự gia tăng các thụ thể C5a trên bề mặt tế bào T ở bệnh nhân AMD so với nhóm chứng, dẫn đến tăng sản xuất IL-22 và IL-17. Các quá trình oxy hóa cũng đóng vai trò quan trọng, dẫn đến tổn thương phân tử và kích thích viêm thông qua các sản phẩm như các adduct carboxyethyl pyrrole (CEP).
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ người da trắng mang biến thể Y402H | Khoảng 1/3 |
| Tỷ lệ protein tăng cao liên quan đến miễn dịch trong drusen | Khoảng 60% |
| RR của HLA-B27 trong viêm màng bồ đào trước | Tài liệu không nêu |
| RR của birdshot chorioretinopathy với HLA-A29 | Lên đến 245 |
Bình luận: Thông tin theo Ryan's Retina (2022); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tài liệu nhấn mạnh sự chuyển dịch từ quan điểm "đặc quyền miễn dịch" sang "điều hòa miễn dịch chủ động". Một hạn chế quan trọng là nhiều cơ chế được mô tả dựa trên mô hình động vật (như EAU, laser-induced CNV), do đó việc ngoại suy trực tiếp sang bệnh lý ở người cần thận trọng. Các pitfall bao gồm việc giả định rằng các dấu hiệu viêm hệ thống luôn phản ánh trực tiếp tình trạng tại mắt, trong khi thực tế có sự phức tạp trong tương tác giữa các hàng rào máu-võng mạc và hệ thống miễn dịch ngoại vi.
- Cần xem xét viêm như một thành phần cốt lõi trong các bệnh thoái hóa võng mạc như AMD và DR, không chỉ là các bệnh lý viêm màng bồ đào đơn thuần.
- Sự hiểu biết về tính dẻo (plasticity) của đại thực bào (M1/M2) là cần thiết để định hướng các liệu pháp điều hòa miễn dịch trong tương lai.
- Việc kiểm soát các yếu tố nguy cơ hệ thống (như nhiễm trùng, rối loạn chuyển hóa) có thể hỗ trợ giảm bớt gánh nặng viêm tại mắt.
- Các liệu pháp nhắm vào con đường bổ thể hoặc cytokine cần được cá thể hóa dựa trên phân tầng di truyền (ví dụ: biến thể CFH).
Tài liệu tham khảo:
Andrew D. Dick, Richard W. Lee, Rachel R. Caspi, 2022, Inflammation and Immune Responses in Retinal Health and Disease, Ryan's Retina, 7th Edition, Vol. 1, Chapter 26, pp. 617-630.