Cơ chế biểu sinh trong bệnh lý võng mạc: Tổng quan về điều hòa gen và tiềm năng điều trị

Bs Ngô Hữu Thế
6.11.26
Last Updated

Nghiên cứu về cơ chế biểu sinh (epigenetic mechanisms) trong bệnh lý võng mạc, theo Ryan's Retina (2022), đã xác định các thay đổi không làm thay đổi trình tự DNA nhưng có khả năng di truyền, đóng vai trò then chốt trong sự phát triển và bệnh sinh của võng mạc. Các cơ chế chính bao gồm methyl hóa DNA, biến đổi histone và điều hòa bởi RNA không mã hóa (noncoding RNA), tạo thành giao diện phức tạp giữa bộ gen và môi trường.

Các yếu tố chính của điều hòa biểu sinh

Điều hòa biểu sinh bao gồm ba cơ chế chủ đạo: methyl hóa DNA, biến đổi histone và sửa đổi RNA. Methyl hóa DNA thường xảy ra tại các đảo CpG (CpG islands), nơi nhóm methyl được thêm vào vị trí 5 của cytosine, dẫn đến ức chế phiên mã gen. Ngược lại, biến đổi histone như acetyl hóa (thông qua HATs) làm giãn cấu trúc chromatin, tạo điều kiện cho các yếu tố phiên mã tiếp cận DNA, trong khi HDACs loại bỏ nhóm acetyl để nén chromatin. RNA không mã hóa, bao gồm microRNA (miRNA) và RNA không mã hóa dài (lncRNA), kiểm soát biểu hiện gen ở mức độ RNA. Sự mất cân bằng trong các quá trình này liên quan đến nhiều bệnh lý thoái hóa và viêm nhiễm.

Cơ chế biểu sinh trong phát triển võng mạc

Trong quá trình phát triển võng mạc, các cơ chế biểu sinh điều phối sự biệt hóa của tế bào gốc võng mạc. Phức hợp ức chế polycomb 2 (polycomb repression complex 2) duy trì tế bào tiền thân võng mạc sau sinh. Các dấu ấn histone như H3K4me3 (kích hoạt) và H3K27me3 (ức chế) thay đổi theo thời gian, tương ứng với sự biểu hiện của các enzyme HMTase như Ezh2. Sự phối hợp giữa các yếu tố này đảm bảo trình tự biệt hóa chính xác của các loại tế bào võng mạc từ tế bào tiền thân đa năng.

Cơ chế biểu sinh trong bệnh lý võng mạc

Các bệnh lý như bệnh võng mạc tiểu đường (DR), thoái hóa hoàng điểm tuổi già (AMD) và bệnh võng mạc sắc tố (RP) đều có sự tham gia của các thay đổi biểu sinh. Trong DR, stress oxy hóa làm thay đổi biểu hiện của các enzyme điều hòa biểu sinh, dẫn đến rối loạn chức năng ty thể và viêm. Trong AMD, sự methyl hóa bất thường của các gen như GPR15 và các gen liên quan đến bổ thể được ghi nhận. Đối với RP, sự gia tăng hoạt động của HDAC dẫn đến chết tế bào quang thụ cảm, và việc ức chế HDAC đã cho thấy tiềm năng bảo vệ tế bào trong các mô hình thực nghiệm.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu nghiên cứu DR (type 2)1000 bệnh nhân, nghiên cứu cắt ngang
Tỷ lệ hypomethylation ở bệnh nhân PDR79% các vị trí CpG
Số lượng miRs trong võng mạc người480 miRs
Số lượng miRs trong RPE/hắc mạc416 miRs
Số lượng lncRNAs trong võng mạc đang phát triển2300 lncRNAs
Bình luận: Thông tin theo Ryan's Retina, 2022; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các cơ chế biểu sinh cung cấp cái nhìn sâu sắc về bệnh sinh, tuy nhiên, việc ứng dụng lâm sàng các thuốc điều hòa biểu sinh (epigenetic-modifying drugs) vẫn đối mặt với thách thức lớn về tính đặc hiệu đích (target specificity) và phương thức vận chuyển thuốc vào phân đoạn sau của mắt.
  • Theo dõi các dấu ấn biểu sinh như một chỉ dấu sinh học tiềm năng cho tiến triển bệnh võng mạc.
  • Cân nhắc tiềm năng của các thuốc ức chế HDAC trong việc bảo vệ tế bào quang thụ cảm trong các bệnh thoái hóa võng mạc.
  • Chú trọng vai trò của stress oxy hóa trong việc kích hoạt các thay đổi biểu sinh gây bệnh võng mạc tiểu đường.
  • Tiếp tục cập nhật các nghiên cứu về CRISPR/Cas9 để điều chỉnh biểu hiện gen đặc hiệu tại võng mạc.

Tài liệu tham khảo:

He S, Kowluru R. Epigenetic Mechanisms of Retinal Disease. In: Ryan's Retina, 7th Ed. Vol 1. Elsevier; 2022:735-744.

Xem thêm