Nghiên cứu quan sát trên 4088 người tham gia từ AREDS (Age-Related Eye Disease Study) và các mô hình động vật đã chứng minh mối liên quan chặt chẽ giữa chế độ ăn, hệ vi sinh vật (microbiome) và nguy cơ tiến triển bệnh thoái hóa hoàng điểm tuổi già (Age-related macular degeneration - AMD). Việc quản lý dinh dưỡng, đặc biệt là kiểm soát chỉ số đường huyết (Glycemic Index - GI) và các kiểu hình ăn uống, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ cấu trúc võng mạc và làm chậm quá trình thoái hóa.
Chế độ ăn và nguy cơ tiến triển thoái hóa hoàng điểm tuổi già
Các nghiên cứu chỉ ra rằng kiểu hình ăn uống ảnh hưởng trực tiếp đến nguy cơ mắc AMD. Kiểu ăn "Oriental" (giàu rau củ, các loại đậu, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cà chua và hải sản) có tác dụng bảo vệ, trong khi kiểu ăn "Western" (nhiều thịt đỏ, thịt chế biến, sản phẩm từ sữa giàu chất béo, khoai tây chiên, ngũ cốc tinh chế và trứng) làm tăng nguy cơ. Đối với AMD giai đoạn sớm, tỷ số chênh (Odds Ratio - OR) khi so sánh nhóm cao nhất với thấp nhất của kiểu ăn Oriental là 0.74 (95% CI, 0.59–0.91; P = .01), và đối với kiểu ăn Western là 1.56 (CI, 1.18–2.06; P = .01). Đối với AMD giai đoạn tiến triển, OR của kiểu ăn Oriental là 0.38 (CI, 0.27–0.54; P < .0001) và kiểu ăn Western là 3.70 (CI, 2.31–5.92; P < .0001).
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu AREDS | 4088 người tham gia |
| OR Oriental (AMD sớm) | 0.74 (95% CI, 0.59–0.91; P = .01) |
| OR Western (AMD sớm) | 1.56 (CI, 1.18–2.06; P = .01) |
| OR Oriental (AMD tiến triển) | 0.38 (CI, 0.27–0.54; P < .0001) |
| OR Western (AMD tiến triển) | 3.70 (CI, 2.31–5.92; P < .0001) |
| Giảm nguy cơ MeDi (aMeDi 6-9) | 41% (HR 0.59; 95% CI, 0.37–0.95; P = .04) |
Bình luận: Thông tin theo Ryan's Retina, 2022; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các dữ liệu trên nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thay đổi lối sống. Cần lưu ý rằng các nghiên cứu này chủ yếu là quan sát, do đó cần các thử nghiệm can thiệp lâm sàng quy mô lớn để xác nhận mối quan hệ nhân quả.
Ảnh hưởng của carbohydrate và chỉ số đường huyết đến thoái hóa hoàng điểm
Chế độ ăn có chỉ số đường huyết (GI) thấp được chứng minh là có tác dụng bảo vệ võng mạc. GI đo lường tốc độ đường từ carbohydrate được giải phóng vào máu. Việc tiêu thụ thực phẩm GI cao dẫn đến tích lũy các sản phẩm glycat hóa bền vững (Advanced glycation end products - AGEs) trong võng mạc, thủy tinh thể và drusen. Trong mô hình chuột, chế độ ăn GI cao (HG) gây ra tình trạng béo phì, kháng insulin và tăng đường huyết, dẫn đến tích lũy AGEs như MG-H1 và carboxyethyl lysine trong võng mạc. Ngược lại, chế độ ăn GI thấp (LG) giúp duy trì cấu trúc võng mạc và có thể đảo ngược các tổn thương ở giai đoạn muộn.
Bình luận: Cơ chế tác giả trình bày tập trung vào stress oxy hóa và glycat hóa protein. Việc chuyển đổi từ chế độ ăn HG sang LG ở chuột cho thấy khả năng phục hồi, đây là một điểm sáng trong nghiên cứu cơ bản, tuy nhiên cần thận trọng khi ngoại suy trực tiếp sang người.
Tóm tắt
Dữ liệu từ các nghiên cứu trên người và động vật cho thấy sự nhất quán trong việc tiêu thụ chế độ ăn LG và các kiểu ăn lành mạnh giúp bảo vệ võng mạc. Các chất chuyển hóa trong máu và nước tiểu, bao gồm serotonin và các lipid như C22:6 LPE, có tiềm năng trở thành dấu ấn sinh học (biomarkers) cho AMD. Hệ vi sinh vật đường ruột cũng thay đổi theo chế độ ăn, với nhóm Clostridia và Firmicutes liên quan đến tổn thương võng mạc nặng hơn.
- Khuyến khích bệnh nhân chuyển sang chế độ ăn có chỉ số đường huyết thấp (ngũ cốc nguyên hạt, thực phẩm ít chế biến).
- Tăng cường tiêu thụ thực phẩm giàu omega-3 (cá, hải sản) và rau củ quả theo kiểu ăn Mediterranean.
- Tư vấn về việc giảm tiêu thụ thực phẩm chứa nhiều đường và carbohydrate tinh chế để hạn chế tích lũy AGEs.
- Theo dõi sát các bệnh nhân có nguy cơ cao, đặc biệt là những người có tiền sử gia đình hoặc kiểu gen nhạy cảm với AMD.
Tài liệu tham khảo:
Allen Taylor, Sheldon Rowan, Yuilyn A. Chang Chusan, 2022, Microbiome and Retinal Disease, Ryan's Retina 7th Edition, Vol 1, Chapter 35, pp. 745-751.