Công nghệ hình ảnh võng mạc nâng cao: Ứng dụng lâm sàng và tiềm năng tương lai

Bs Ngô Hữu Thế
7.11.26
Last Updated

Trong 25 năm qua, các tiến bộ trong lĩnh vực hình ảnh võng mạc đã thay đổi căn bản việc chẩn đoán và quản lý bệnh lý võng mạc, với sự chuyển đổi từ hệ thống chụp ảnh analog sang kỹ thuật số sử dụng thiết bị ghép điện tích (charge-coupled devices - CCDs). Theo Sadda et al. (2022), sự ra đời của các công nghệ như chụp ảnh quét laser võng mạc (scanning laser ophthalmoscopy - SLO) và chụp cắt lớp quang học (optical coherence tomography - OCT) đã mở rộng đáng kể hiểu biết về sinh lý bệnh của các bệnh lý hắc võng mạc.

Adaptive Optics: Hình ảnh tế bào đơn lẻ tại võng mạc

Adaptive optics (AO) cho phép khắc phục các sai lệch quang học của mắt (như cận thị, loạn thị, và các sai lệch bậc cao như coma, trefoil) để đạt được độ phân giải cấp độ tế bào. Các hệ thống AO thường sử dụng gương biến dạng (deformable mirrors) dựa trên nguyên lý Hartmann-Shack. Hiện nay, các hệ thống AO đã được tích hợp vào máy chụp đáy mắt, SLO và OCT. Một ví dụ là hệ thống rtx1 Adaptive Optics Retinal Camera (Imagine Eyes, Pháp) sử dụng nguồn sáng 840 nm, chụp ảnh trong 4 ms, giúp giảm thiểu biến dạng do chuyển động mắt. Mặc dù vậy, việc áp dụng lâm sàng vẫn còn hạn chế do trường nhìn nhỏ và khó khăn khi chụp ở bệnh nhân có độ cố định kém hoặc đục môi trường trong suốt.

Hình ảnh cấu trúc võng mạc

AO cho phép phân giải các loại tế bào võng mạc chính. Đối với tế bào nón, chúng hoạt động như các ống dẫn sóng (waveguides), tạo tín hiệu tương phản cao. Các nghiên cứu đã sử dụng AO để đo mật độ, khoảng cách và sự sắp xếp của tế bào nón. Đối với tế bào que, việc hình ảnh hóa khó khăn hơn do kích thước nhỏ (khoảng 2 µm) và đặc tính tán xạ ánh sáng rộng, tuy nhiên các cải tiến về lỗ kim (pinhole) đã cho phép hình ảnh hóa mosaic tế bào que. Đối với biểu mô sắc tố võng mạc (RPE), các kỹ thuật như "dark-field" AO-SLO và tự huỳnh quang đã cho phép quan sát mosaic tế bào RPE hình lục giác. Ngoài ra, AO-OCT đã tạo ra các hình ảnh 3D chi tiết của tế bào hạch võng mạc.

Ứng dụng lâm sàng của hình ảnh tế bào

Các ứng dụng lâm sàng bao gồm theo dõi tiến triển bệnh và đáp ứng điều trị. Ví dụ, Talcott et al. (2011) đã sử dụng AO-SLO để theo dõi mật độ tế bào nón ở bệnh nhân viêm võng mạc sắc tố (retinitis pigmentosa) được điều trị bằng ciliary neurotrophic factor (CNTF), cho thấy mật độ tế bào nón giảm đáng kể ở nhóm giả dược so với nhóm điều trị. Trong bệnh mù màu (achromatopsia), AO-SLO đã giúp xác định các cấu trúc tế bào nón còn sót lại, cung cấp bằng chứng cho việc lựa chọn bệnh nhân tiềm năng cho liệu pháp thay thế gen.

Đo lường chức năng thị giác với Adaptive Optics

AO không chỉ dùng để chụp ảnh cấu trúc mà còn để đánh giá chức năng thị giác. Việc hiệu chỉnh các sai lệch quang học cho phép phân phối các kích thích thị giác nhỏ hơn một tế bào nón đơn lẻ. Các thí nghiệm đã tiết lộ các điểm ám điểm vi mô (microscotomas) ở bệnh nhân có thị lực và thị trường đo lâm sàng bình thường. Ngoài ra, AO-SLO có thể "in" kích thích trực tiếp lên mosaic tế bào nón, cho phép đo lường chính xác thị lực tại các vị trí võng mạc cụ thể.

Hình ảnh chức năng võng mạc (Optophysiology)

Optophysiology là lĩnh vực mới nghiên cứu các thay đổi trong hình ảnh võng mạc đáp ứng với kích thích. OCT đã cho thấy sự thay đổi phản xạ của các lớp võng mạc khi có kích thích ánh sáng, liên quan đến quá trình quang chuyển đổi (phototransduction). AO-OCT đã được sử dụng để chứng minh sự thay đổi đường quang học của các tế bào nón đơn lẻ sau kích thích. Các tín hiệu quang học này được coi là đại diện đáng tin cậy cho chức năng võng mạc.

Hình ảnh mạch máu và lưu lượng máu võng mạc

Ngoài chụp mạch huỳnh quang truyền thống, AO cho phép quan sát trực tiếp thành mạch và các tế bào thành mạch (mural cells). Doppler OCT cho phép đo vận tốc máu nhưng còn hạn chế về độ phân giải không gian khi tăng độ nhạy vận tốc. AO-SLO cho phép theo dõi các hạt sáng (có thể là bạch cầu hoặc phản xạ từ tế bào que) trong mao mạch để tính toán bản đồ "motion contrast". Ngoài ra, phương pháp "erythrocyte-mediated velocimetry" sử dụng hồng cầu đánh dấu ICG để theo dõi vận tốc máu đã được chứng minh ở bệnh nhân glaucoma.

Hình ảnh sắc tố võng mạc (Melanin)

Sắc tố melanin trong RPE đóng vai trò quan trọng đối với sức khỏe võng mạc. Các kỹ thuật như chụp ảnh tự huỳnh quang NIR, photoacoustic microscopy (PAOM) và photothermal OCT đang được phát triển để định lượng melanin. Photothermal OCT có độ phân giải tương đương OCT truyền thống và nhạy cảm với sự thay đổi phân bố melanin theo trục, ví dụ như trong quá trình thích nghi sáng-tối ở cá ngựa vằn.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Độ phân giải trục OCTCải thiện 1000 lần so với trước đây
Bước sóng nguồn sáng rtx1840 nm
Thời gian chụp rtx14 ms
Tốc độ quét AO-SLOLên đến 200 Hz (line scanning)
Đường kính tế bào queKhoảng 2 µm
Đường kính tế bào RPEKhoảng 10 µm
Mật độ tế bào hạch (GCL)19,162 tế bào/mm2
Mật độ tế bào RPE4,893 tế bào/mm2
Bình luận: Thông tin theo Sadda et al., 2022; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các công nghệ AO hiện nay chủ yếu vẫn ở mức nghiên cứu, chưa phổ biến rộng rãi trong thực hành lâm sàng thường quy do chi phí cao, độ phức tạp kỹ thuật và yêu cầu về sự hợp tác của bệnh nhân. Việc tích hợp AO vào các thiết bị thương mại là hướng đi tất yếu để đưa các ứng dụng này vào chẩn đoán bệnh lý võng mạc sớm.
  • Cân nhắc sử dụng AO-OCT để đánh giá chi tiết cấu trúc tế bào hạch và RPE trong các bệnh lý thoái hóa võng mạc.
  • Sử dụng các kỹ thuật AO-SLO để theo dõi lưu lượng máu mao mạch ở bệnh nhân bệnh võng mạc đái tháo đường.
  • Theo dõi sự thay đổi mật độ tế bào nón bằng AO-SLO như một chỉ số nhạy hơn so với thị lực hoặc thị trường trong các thử nghiệm lâm sàng.
  • Tận dụng các công cụ phân tích tự động dựa trên học máy để định lượng mosaic tế bào nón trong thực hành nghiên cứu.

Tài liệu tham khảo:

Sadda, S. R., Keane, P. A., & Carroll, J., 2022, Advanced Imaging Technologies, Ryan's Retina, 7th Ed., Vol. 1, Chapter 7, pp. 203-222.

Xem thêm