Chẩn đoán hình ảnh võng mạc góc rộng (Widefield Imaging) trong nhãn khoa lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
7.11.26
Last Updated

Chẩn đoán hình ảnh võng mạc đã có những bước tiến đáng kể, trong đó kỹ thuật chụp ảnh góc rộng (widefield imaging) cho phép quan sát lên đến 200 độ võng mạc chỉ trong một lần chụp, thay vì 30 đến 60 độ như các máy chụp đáy mắt truyền thống. Theo Ryan's Retina (2022), sự phát triển này đã thay đổi cách tiếp cận chẩn đoán và quản lý các bệnh lý võng mạc, đặc biệt là trong các thử nghiệm lâm sàng lớn.

Lịch sử và Danh pháp

Trước khi có kính soi đáy mắt (ophthalmoscope), việc khám đáy mắt dựa vào phân tích mô học sau tử thi hoặc phản xạ đỏ thô sơ. Năm 1851, Helmholtz phát triển kính soi đáy mắt, mở ra khả năng quan sát cực sau nhưng với trường nhìn hẹp. Sau đó, Gonin và Schepens đã cải tiến kỹ thuật soi đáy mắt gián tiếp, giúp quan sát vùng chu biên tốt hơn. Định nghĩa về "góc rộng" từng không thống nhất cho đến khi DRCR.net định nghĩa hình ảnh siêu góc rộng (ultra-widefield - UWF) là hình ảnh thu được với ít nhất 100 độ trường nhìn. Một nhóm chuyên gia năm 2019 đã phân loại cụ thể các vùng võng mạc: cực sau (50 độ), vùng trung chu biên (60-100 độ), và vùng chu biên xa (110-220 độ).

Hệ thống hình ảnh góc rộng

Các hệ thống ban đầu bao gồm kỹ thuật ghép ảnh (montage) từ máy chụp đáy mắt truyền thống, máy Pomerantzeff (1975) và Panoret-1000. Các hệ thống hiện đại bao gồm RetCam (thường dùng cho trẻ em), hệ thống thấu kính Staurenghi, chụp ảnh bằng điện thoại thông minh, mô-đun Heidelberg Spectralis, Optos và Clarus. Optos sử dụng gương ellipsoid để chụp đến 200 độ (khoảng 80% võng mạc) mà không cần kính tiếp xúc, với thời gian chụp nhanh khoảng 0,25 giây. Clarus sử dụng đèn LED với ba kênh bước sóng để tái tạo màu sắc trung thực hơn.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Định nghĩa cực sau50 độ
Định nghĩa vùng trung chu biên60-100 độ
Định nghĩa vùng chu biên xa110-220 độ
Định nghĩa panretinal360 độ
Thời gian chụp Optos0,25 giây

Khả năng hình ảnh và Nguyên lý quang học

Các hệ thống UWF như Optos và Heidelberg sử dụng kỹ thuật quét laser đồng tiêu (confocal scanning laser ophthalmoscopy - cSLO). Optos sử dụng laser xanh (532 nm) và đỏ (633 nm) để tạo ảnh màu giả. Đối với chụp mạch huỳnh quang (fluorescein angiography - FA), Optos dùng tín hiệu kích thích 488 nm và bộ lọc phát xạ 500 nm. Đối với chụp mạch indocyanine xanh (ICGA), dùng kích thích 805 nm và bộ lọc 835 nm. Chụp cắt lớp quang học góc rộng (widefield OCT) cũng đang phát triển, cho phép chụp các tổn thương chu biên như bong võng mạc, thoái hóa võng mạc chu biên và drusen chu biên.

Tiện ích lâm sàng

Trong bệnh võng mạc đái tháo đường (DR), UWF giúp phát hiện các tổn thương chu biên mà các trường ETDRS truyền thống bỏ sót. Trong tắc tĩnh mạch võng mạc (RVO), UWF-FA giúp đánh giá mức độ thiếu máu cục bộ và tân mạch. Các bệnh lý khác như thoái hóa võng mạc, bong võng mạc, thoái hóa hoàng điểm tuổi già (AMD), viêm màng bồ đào (uveitis) và ung bướu nhãn khoa cũng được hưởng lợi từ việc ghi nhận hình ảnh chu biên. Ví dụ, trong viêm màng bồ đào, UWF-FA giúp phát hiện viêm mạch máu và rò rỉ mạch máu chu biên mà khám lâm sàng có thể bỏ sót.

Bình luận: Thông tin theo Ryan's Retina (2022); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc sử dụng UWF giúp tăng khả năng phát hiện tổn thương chu biên, tuy nhiên cần lưu ý về hiện tượng méo hình (distortion) ở vùng chu biên do phép chiếu stereographic. Các nghiên cứu về "chỉ số thiếu máu" (ischemic index) cần được diễn giải thận trọng do thiếu kỹ thuật chuẩn hóa.

Hạn chế và Hướng phát triển

Hạn chế chính là không thể chụp toàn bộ võng mạc từ ora-to-ora trong một lần chụp duy nhất. Ngoài ra, hình ảnh 2D của võng mạc 3D gây ra méo hình ở vùng chu biên. Các hướng phát triển tương lai bao gồm tích hợp OCT, OCTA vào các hệ thống UWF và sử dụng trí tuệ nhân tạo để tự động hóa việc phân tích hình ảnh.

  • Sử dụng UWF để đánh giá các tổn thương chu biên trong DR và RVO.
  • Cân nhắc méo hình khi đo đạc diện tích tổn thương trên ảnh UWF.
  • Kết hợp UWF-FA và ICGA để chẩn đoán chính xác hơn trong viêm màng bồ đào.
  • Sử dụng UWF để theo dõi tiến triển của các khối u hắc mạc.

Tài liệu tham khảo:

Michael A. Klufas, Szilárd Kiss, 2022, Widefield Imaging, Ryan's Retina, 7th Ed., Vol. 1, Chapter 6, pp. 170-202.

Xem thêm