Chẩn đoán hình ảnh tự huỳnh quang (Fundus Autofluorescence - FAF) là phương pháp không xâm lấn dùng để lập bản đồ các chất phát quang tự nhiên hoặc bệnh lý tại đáy mắt. Nguồn phát quang chủ yếu là lipofuscin (LF) tích tụ trong các tế bào biểu mô sắc tố võng mạc (RPE) sau phân bào, với các thành phần độc hại như A2-E (N-retinylidene-N-retinylethanol-amine) có khả năng ức chế bơm proton phụ thuộc ATP tại lysosome.
Nguyên lý cơ bản
FAF ghi lại tín hiệu từ các fluorophore tích tụ trong hạt LF của tế bào RPE. Trong điều kiện bình thường, tín hiệu FAF bị giảm tại vùng hoàng điểm do sự hấp thụ của sắc tố hoàng điểm (lutein và zeaxanthin). Các kỹ thuật như FAF cận hồng ngoại (Near-Infrared Autofluorescence - NIR-AF) chủ yếu ghi nhận tín hiệu từ melanin trong RPE và hắc mạc, giúp đánh giá các cấu trúc khác với LF.
Kỹ thuật ghi hình
Các hệ thống phổ biến bao gồm máy quang phổ đáy mắt (fundus spectrophotometer), máy chụp đáy mắt (fundus camera) và chụp ảnh đáy mắt bằng laser quét đồng tiêu (Confocal Scanning Laser Ophthalmoscopy - cSLO). Hệ thống cSLO (ví dụ: Heidelberg Spectralis) cho phép chụp ảnh với độ nhạy cao, thời gian ngắn và khả năng đồng bộ với chụp cắt lớp quang học (OCT). Ngược lại, máy chụp đáy mắt truyền thống có hạn chế về độ tương phản do tán xạ ánh sáng và không có hệ thống quang học đồng tiêu.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tốc độ chụp cSLO | lên đến 16 khung hình/giây |
| Độ phân giải pixel FAF | 0 đến 255 (giá trị xám) |
| Tốc độ chụp widefield SLO | dưới 2 giây |
| Tỷ lệ tín hiệu FAF | thấp hơn khoảng 2 bậc độ lớn so với chụp mạch huỳnh quang |
Phát triển gần đây
Chụp ảnh tự huỳnh quang định lượng (Quantitative Autofluorescence - qAF) sử dụng tham chiếu nội bộ để hiệu chỉnh công suất laser và độ nhạy của detector, giúp theo dõi tiến triển bệnh. Ngoài ra, chụp ảnh tự huỳnh quang phân giải phổ (Spectrally Resolved FAF) và chụp ảnh thời gian sống huỳnh quang (Fluorescence Lifetime Imaging Ophthalmoscopy - FLIO) cung cấp thông tin về thành phần phân tử của võng mạc, vượt xa thông tin về cường độ tín hiệu đơn thuần.
Ứng dụng lâm sàng
Trong thoái hóa hoàng điểm tuổi già (AMD), FAF giúp phát hiện các vùng teo địa lý (geographic atrophy) và các thay đổi tại vùng tiếp giáp. Trong các bệnh loạn dưỡng võng mạc, FAF hỗ trợ chẩn đoán phân biệt và theo dõi tiến triển. Đối với bệnh võng mạc do độc chất (như hydroxychloroquine), FAF có thể phát hiện sớm các thay đổi trước khi có tổn thương rõ rệt trên soi đáy mắt.
Bình luận: Thông tin theo Ryan's Retina, 7th Ed., 2022; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ thuật như qAF và FLIO hiện chủ yếu dùng trong nghiên cứu, việc áp dụng thường quy cần cân nhắc chi phí và yêu cầu kỹ thuật cao. Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): FAF là công cụ đắc lực trong quản lý bệnh võng mạc, đặc biệt là theo dõi tiến triển teo địa lý, tuy nhiên cần kết hợp với OCT để đánh giá cấu trúc võng mạc toàn diện.
- Sử dụng FAF để theo dõi tiến triển teo địa lý trong AMD.
- Kết hợp đa phương thức (multimodal imaging) bao gồm OCT và FAF để đánh giá tổn thương võng mạc.
- Cân nhắc FAF trong tầm soát sớm độc tính võng mạc do hydroxychloroquine.
- Sử dụng qAF để theo dõi hiệu quả các liệu pháp điều trị nhắm vào tích tụ LF.
Tài liệu tham khảo:
Fleckenstein M, Schmitz-Valckenberg S, Holz FG, 2022, Autofluorescence Imaging, Ryan's Retina, 7th Ed., Vol. 1, Chapter 5, pp. 145-169.