Chụp mạch cắt lớp quang học (Optical Coherence Tomography Angiography - OCTA) là kỹ thuật hình ảnh không xâm lấn, đánh giá hệ thống mạch máu võng mạc và hắc mạc dựa trên sự thay đổi cường độ hoặc pha của ánh sáng phản xạ theo thời gian. Theo Ryan's Retina (2022), OCTA tạo ra độ tương phản chuyển động của các tế bào hồng cầu (RBCs), cho phép tích hợp cấu trúc và mạch máu theo chiều sâu, hỗ trợ chẩn đoán và theo dõi bệnh lý lâm sàng.
Nguyên lý của OCTA
OCTA sử dụng nền tảng OCT dựa trên giao thoa kế ánh sáng cận hồng ngoại để thu thập chi tiết cấu trúc tĩnh của võng mạc. Các B-scan tuần tự tại cùng một vị trí võng mạc sẽ không thay đổi, ngoại trừ sự chuyển động của các RBCs. Việc so sánh các B-scan này theo từng pixel tạo ra độ tương phản chuyển động. Thời gian giữa các lần quét (interscan time) là yếu tố quyết định độ nhạy và bão hòa của OCTA. Thời gian ngắn không nhạy với tốc độ dòng chảy thấp, trong khi thời gian dài làm tăng độ nhạy với dòng chảy chậm nhưng dễ gây bão hòa tín hiệu và tăng nhiễu do chuyển động của mô. Mối quan hệ giữa tín hiệu OCTA và tốc độ dòng chảy có dạng hình chữ S (sigmoidal). Do sự bão hòa nhanh, OCTA không thể đo định lượng chính xác tốc độ dòng máu võng mạc, nhưng phân tích thời gian quét biến thiên (VISTA) có thể làm nổi bật các vùng dòng chảy rất chậm, thường dưới 300 mm/s.
Thuật toán OCTA
Các thuật toán OCTA phân tích sự thay đổi cường độ (amplitude) hoặc pha (phase) để phát hiện sự mất tương quan (decorrelation). Các thuật toán dựa trên pha nhạy hơn nhưng dễ bị ảnh hưởng bởi chuyển động của mắt. Các thuật toán dựa trên cường độ ít bị ảnh hưởng bởi chuyển động nhưng có thể kém nhạy với dòng chảy chậm. Các thuật toán hỗn hợp (complex signal-based) tận dụng cả hai để tối ưu hóa hiệu suất. Các thiết bị thương mại sử dụng các thuật toán độc quyền như SSADA (Split-Spectrum Amplitude Decorrelation Angiography), OMAG (Optical Microangiography), và OCTARA để tạo độ tương phản chuyển động.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tốc độ dòng chảy mao mạch võng mạc sinh lý | 0.3–4 mm/s |
| Độ phân giải trục (axial) | 3–5 mm |
| Độ phân giải ngang (transverse) | 10–15 mm |
| Độ dày choriocapillaris | khoảng 10 mm |
| Tỷ lệ bệnh nhân PIC có MNV viêm | 76%–100% |
| Tỷ lệ bệnh nhân MCP có MNV viêm | 33%–50% |
Hình ảnh hóa và các chỉ số định lượng
Dữ liệu OCTA thường được trình bày dưới dạng chiếu en face hoặc B-scan cắt ngang. Chiếu en face cung cấp biểu diễn dòng chảy tương tự chụp mạch huỳnh quang (FA) nhưng cần phân đoạn lớp võng mạc chính xác. Các chỉ số định lượng bao gồm mật độ tưới máu (perfusion density - PD) và mật độ chiều dài mạch máu (vessel length density - VLD). PD bị ảnh hưởng bởi đường kính mạch máu, trong khi VLD (sau khi skeletonization) cung cấp đánh giá chính xác hơn về mạng lưới mao mạch. Cả hai chỉ số đều bị ảnh hưởng bởi lựa chọn vùng quét (3x3 mm2 so với 6x6 mm2). Đối với choriocapillaris, các khiếm khuyết dòng chảy (flow deficits - FDs) được sử dụng để định lượng thay vì đo trực tiếp dòng chảy do giới hạn độ phân giải.
Nhiễu ảnh (Artifacts)
Nhiễu ảnh là thách thức lớn trong OCTA, bao gồm nhiễu chuyển động (motion artifact) gây ra các đường trắng/đen hoặc gián đoạn mạch máu; nhiễu bóng (shadow artifact) do sự hấp thụ ánh sáng bởi các cấu trúc phản xạ cao như xuất tiết cứng hoặc drusen; và nhiễu chiếu (projection artifact) do ánh sáng phản xạ từ các cấu trúc phản xạ cao phía trên. Ngoài ra, các hạt tán xạ lơ lửng trong dịch (SSPIM) có thể tạo tín hiệu giả. Việc kiểm tra B-scan có overlay dòng chảy là cần thiết để xác nhận tính hợp lệ của tín hiệu.
Bình luận: Thông tin theo Ryan's Retina (2022); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các nhiễu ảnh (artifact) là yếu tố quan trọng nhất cần nhận diện để tránh chẩn đoán nhầm (false positive/negative). Việc phân đoạn (segmentation) thủ công thường cần thiết trong các bệnh lý làm thay đổi cấu trúc võng mạc.
Ứng dụng lâm sàng
OCTA hữu ích trong bệnh võng mạc đái tháo đường (DR), tắc tĩnh mạch võng mạc (RVO), và bệnh lý hắc võng mạc trung tâm thanh dịch (CSC). Trong DR, OCTA phát hiện sớm các bất thường vi mạch trước khi có dấu hiệu lâm sàng. Trong AMD, OCTA giúp phân loại và theo dõi tân mạch hắc mạc (MNV) loại 1, 2 và 3. Đối với các bệnh viêm như MFC, MCP, PIC, OCTA hỗ trợ phân biệt tổn thương viêm với MNV viêm. Trong các bệnh lý placoid, OCTA xác nhận thiếu máu hắc mạc trong là nguyên nhân cơ bản.
- Luôn kiểm tra B-scan có overlay dòng chảy để loại trừ nhiễu ảnh trước khi kết luận.
- Sử dụng phân đoạn thủ công khi cấu trúc võng mạc bị biến dạng do bệnh lý.
- Kết hợp OCTA với FA/ICGA trong các trường hợp chẩn đoán không rõ ràng.
- Theo dõi sự thay đổi của các khiếm khuyết dòng chảy (FDs) trong choriocapillaris để đánh giá tiến triển bệnh.
- Cân nhắc sự bão hòa tín hiệu của OCTA khi đánh giá các vùng có tốc độ dòng chảy cao.
Tài liệu tham khảo:
Kirk K. Hou, Adrian Au, Giulia Corradetti, SriniVas R. Sadda, David Sarraf, 2022, Optical Coherence Tomography Angiography (OCTA), Ryan's Retina, 7th Ed., Vol. 1, Chapter 4, pp. 115-144.