Chụp cắt lớp quang học (OCT) trong chẩn đoán và theo dõi bệnh lý võng mạc

Bs Ngô Hữu Thế
7.11.26
Last Updated

Nguyên lý vật lý của chụp cắt lớp quang học

Chụp cắt lớp quang học (Optical Coherence Tomography - OCT) là công cụ thiết yếu trong nhãn khoa, dựa trên nguyên lý giao thoa kế ánh sáng thấp (low-coherence interferometry). Công nghệ này cho phép hình ảnh hóa không xâm lấn các cấu trúc nhãn cầu chi tiết và vi mạch với độ phân giải cao. Các thiết bị OCT thương mại hiện nay thường sử dụng nguồn sáng hồng ngoại có bước sóng khoảng 840 nm. Độ phân giải trục (axial resolution) của thiết bị thương mại đạt khoảng 5 µm, trong khi các thiết bị nghiên cứu có thể đạt tới 2 µm. Độ phân giải ngang (lateral resolution) bị giới hạn bởi nhiễu xạ qua đồng tử, thường ở mức khoảng 20 µm.

Các thế hệ OCT đã tiến hóa từ "time domain OCT" (TD-OCT) với tốc độ quét chậm, sang "spectral domain OCT" (SD-OCT) và "swept source OCT" (SS-OCT). SD-OCT có tốc độ quét vượt quá 100.000 A-scans mỗi giây, nhanh hơn khoảng 200 lần so với TD-OCT. SS-OCT sử dụng laser có thể điều chỉnh với bước sóng trung tâm khoảng 1050 nm, cho phép tốc độ quét từ 100.000 đến 400.000 A-scans mỗi giây, cung cấp khả năng xuyên thấu tốt hơn để quan sát các cấu trúc dưới biểu mô sắc tố võng mạc (RPE).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Độ phân giải trục thương mạiKhoảng 5 µm
Độ phân giải trục nghiên cứuKhoảng 2 µm
Độ phân giải ngangKhoảng 20 µm
Tốc độ quét SD-OCT27.000 đến 100.000 A-scans/giây
Tốc độ quét SS-OCT100.000 đến 400.000 A-scans/giây
Bình luận: Thông tin theo Ryan's Retina, 7th Ed., 2022; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc hiểu rõ sự khác biệt về độ phân giải và tốc độ quét giữa các thế hệ OCT là rất quan trọng để tránh sai sót trong chẩn đoán, đặc biệt khi so sánh các hình ảnh từ các thiết bị khác nhau.

Phân tích định lượng các tập dữ liệu OCT

Phát triển các thuật toán phân đoạn (segmentation algorithms) chính xác và mạnh mẽ là bước then chốt để hiểu định lượng về giải phẫu võng mạc. Các thiết bị SD-OCT hiện nay có ưu thế hơn TD-OCT nhờ độ phân giải trục cao hơn và khả năng tạo B-scans chất lượng tốt hơn thông qua tăng mật độ A-scan và kỹ thuật trung bình hóa (averaging). Tuy nhiên, cần thận trọng khi so sánh các phép đo từ các thiết bị khác nhau do sự khác biệt trong thuật toán phân đoạn, ví dụ như Spectralis thường theo bề mặt sau của phức hợp RPE, trong khi Cirrus thường theo bờ trước của lớp RPE.

Chụp mạch cắt lớp quang học (OCTA)

OCTA là phương pháp hình ảnh hóa sự di chuyển của hồng cầu bằng cách phân tích thay đổi biên độ và/hoặc pha từ các B-scans lặp lại tại cùng một vị trí. OCTA không xâm lấn, không cần tiêm thuốc cản quang và thực hiện tương đối nhanh. Các thuật toán như OMAG (optical microangiography) và SSADA (split-spectrum amplitude decorrelation angiography) được sử dụng để ghi lại dòng máu. Mặc dù ban đầu bị giới hạn ở trường nhìn 3x3 mm hoặc 6x6 mm, các hệ thống thương mại hiện nay đã có trường nhìn 12x12 mm hoặc lớn hơn.

Giải phẫu hoàng điểm bình thường

Hình ảnh OCT mô phỏng chặt chẽ hình thái mô học của hoàng điểm, được gọi là "sinh thiết quang học in vivo". Các lớp võng mạc có thể được nhận diện rõ ràng, từ màng ngăn trong (ILM) đến các lớp ngoài. Tuy nhiên, sự tương ứng một-một giữa mô học và hình ảnh OCT không thể được kỳ vọng do các yếu tố như nhiễu đốm (speckle noise), góc tới của ánh sáng và các tạo ảnh giả (artifacts).

OCT trong các bệnh lý võng mạc

OCT đóng vai trò quan trọng trong việc đánh giá các bệnh lý như rối loạn giao diện dịch kính-võng mạc, thoái hóa hoàng điểm tuổi già (AMD), bệnh võng mạc đái tháo đường và tắc tĩnh mạch võng mạc. Trong AMD, OCT giúp đánh giá drusen, dịch dưới võng mạc, và các dấu hiệu của tân mạch. Trong bệnh võng mạc đái tháo đường, OCT là tiêu chuẩn vàng để theo dõi phù hoàng điểm và đáp ứng điều trị. Trong tắc tĩnh mạch võng mạc, OCT giúp định lượng phù hoàng điểm và theo dõi sự cải thiện sau điều trị bằng thuốc kháng VEGF.

  • Luôn kiểm tra chất lượng phân đoạn (segmentation) để loại bỏ các tạo ảnh giả trước khi đưa ra quyết định lâm sàng.
  • Sử dụng OCTA để đánh giá vi mạch mà không cần tiêm thuốc cản quang, đặc biệt ở bệnh nhân có chống chỉ định với thuốc nhuộm.
  • Theo dõi sự thay đổi của dịch võng mạc (intraretinal/subretinal fluid) trên OCT để hướng dẫn điều trị theo phác đồ PRN hoặc treat-and-extend.
  • Nhận diện các dấu hiệu tiên lượng xấu như DRIL (disorganized retinal inner layers) hoặc mất tính toàn vẹn của lớp EZ (ellipsoid zone).
  • Sử dụng các giao thức chụp enhanced-depth imaging (EDI) khi cần đánh giá chi tiết cấu trúc hắc mạc.

Tài liệu tham khảo:

Nadia K. Waheed, Karen Jeng-Miller, Jay S. Duker, 2022, Optical Coherence Tomography, Ryan's Retina, 7th Ed., Vol. 1, Chapter 3, pp. 77-114.

Xem thêm