Nguyên lý cơ bản và diễn giải chụp mạch huỳnh quang (Fluorescein Angiography) trong nhãn khoa

Bs Ngô Hữu Thế
7.11.26
Last Updated

Chụp mạch huỳnh quang (Fluorescein Angiography - FA) là công cụ thiết yếu trong chẩn đoán và quản lý các bệnh lý võng mạc và mạch máu võng mạc, được giới thiệu từ cuối những năm 1960. Hiểu rõ các nguyên lý vật lý và kỹ thuật thực hiện là điều kiện tiên quyết để đạt được hình ảnh chất lượng cao, hỗ trợ bác sĩ lâm sàng đánh giá chính xác các tổn thương võng mạc và hắc mạc (Ryan's Retina, 2022).

Nguyên lý cơ bản

FA dựa trên nguyên lý phát quang (luminescence). Sodium fluorescein là một hydrocarbon hấp thụ ánh sáng xanh (bước sóng 465-490 nm) và phát xạ ánh sáng xanh-vàng (bước sóng 520-530 nm). Trong quá trình chụp, 80% thuốc nhuộm gắn với protein huyết tương và không tham gia phát quang, 20% còn lại ở dạng tự do sẽ phát huỳnh quang khi được kích thích. Pseudofluorescence (huỳnh quang giả) xảy ra khi các bộ lọc không được khớp chính xác, cho phép ánh sáng không phải huỳnh quang đi qua, làm giảm độ tương phản và độ phân giải của hình ảnh.

Thiết bị và kỹ thuật

Các máy chụp đáy mắt hiện đại sử dụng công nghệ kỹ thuật số thay thế cho phim truyền thống. Hệ thống máy chụp bao gồm bộ lọc kích thích (excitation filter) và bộ lọc chắn (barrier filter) được thiết kế để tối ưu hóa việc thu nhận ánh sáng huỳnh quang thực. Kỹ thuật chụp đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa việc căn chỉnh máy, lấy nét và tiêm thuốc. Việc sử dụng kim bướm (butterfly needle) cỡ 23 hoặc 25 gauge giúp đảm bảo đường truyền tĩnh mạch an toàn. Đối với bệnh nhân trẻ, chụp ảnh giai đoạn đầu bắt đầu sau 8 giây, trong khi ở bệnh nhân lớn tuổi là 12 giây sau khi tiêm.

Tác dụng phụ và biến chứng

Tác dụng phụ thường gặp nhất là buồn nôn (khoảng 5% bệnh nhân), thường xảy ra ở người dưới 50 tuổi hoặc khi tiêm nhanh. Nôn mửa xảy ra ở 0,3% đến 0,4% bệnh nhân. Phản ứng dị ứng như mày đay và ngứa xảy ra từ 2 đến 15 phút sau tiêm. Nguy cơ tử vong ước tính là 1 trên 220.000. Cần chuẩn bị sẵn sàng các thiết bị cấp cứu như epinephrine, steroid và oxy để xử trí các phản ứng phản vệ hoặc sốc vasovagal.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ buồn nônKhoảng 5% bệnh nhân
Tỷ lệ nôn mửa0,3% đến 0,4% bệnh nhân
Nguy cơ tử vong1 trên 220.000
Thời gian tiêm thuốc4-6 giây (khuyến cáo)
Liều fluorescein đường uống25 mg/kg thể trọng
Thời gian chụp sau uống40 đến 60 phút

Diễn giải hình ảnh

Trong một angiogram bình thường, sự tưới máu bắt đầu từ hắc mạc sau 10-12 giây ở người trẻ và 12-15 giây ở người lớn tuổi. Sự bất thường được phân loại thành giảm huỳnh quang (hypofluorescence) do tắc nghẽn hoặc thiếu máu cục bộ, và tăng huỳnh quang (hyperfluorescence) do rò rỉ, cửa sổ biểu mô sắc tố (PE window defect), hoặc mạch máu bất thường. Việc phân biệt các loại này dựa vào thời gian xuất hiện và vị trí giải phẫu của tổn thương.

Bình luận: Thông tin theo Ryan's Retina, 2022; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc nắm vững các mốc thời gian và đặc điểm hình thái của huỳnh quang là chìa khóa để chẩn đoán phân biệt các bệnh lý võng mạc. Cần lưu ý rằng các thiết bị chụp widefield hiện nay đã thay đổi đáng kể quy trình chụp truyền thống, cho phép quan sát vùng ngoại vi tốt hơn nhưng vẫn cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc an toàn khi tiêm thuốc.
  • Luôn kiểm tra đường truyền tĩnh mạch trước khi tiêm để tránh thoát mạch (extravasation).
  • Sử dụng kim bướm có dây nối ngắn để tối ưu hóa lượng thuốc nhuộm đi vào tuần hoàn.
  • Luôn có sẵn bộ dụng cụ cấp cứu và nhân viên y tế được đào tạo xử trí phản vệ.
  • Chụp ảnh kiểm soát (preinjection) là bắt buộc để loại trừ autofluorescence và pseudofluorescence.
  • Đối với bệnh nhân có tiền sử buồn nôn, có thể cân nhắc dùng promethazine hydrochloride 25-50 mg trước 1 giờ.

Tài liệu tham khảo:

Judy J. Chen, et al., 2022, Fluorescein Angiography: Basic Principles and Interpretation, Ryan's Retina, 7th Ed., Vol. 1, Chapter 1, pp. 1-43.

Xem thêm