Dịch tễ học, phân loại và tiêu chuẩn chẩn đoán đái tháo đường ở người trưởng thành

Bs Ngô Hữu Thế
20.11.26
Last Updated

Theo báo cáo dịch tễ học đái tháo đường (xuất bản năm 2008), Vương quốc Anh ghi nhận khoảng 1,4 triệu người mắc đái tháo đường, bao gồm 1,25 triệu ca đái tháo đường týp 2 và 0,15 triệu ca đái tháo đường týp 1. Bệnh lý chuyển hóa này đang có xu hướng gia tăng nhanh chóng trên toàn cầu và gây ra gánh nặng tài chính nặng nề cho hệ thống y tế.

Dịch tễ học đái tháo đường tại Vương quốc Anh

Ước tính tại Vương quốc Anh có khoảng 1,4 triệu người mắc bệnh đái tháo đường. Trong số này, khoảng 1,25 triệu người mắc đái tháo đường týp 2 (Type 2 diabetes) và 0,15 triệu người mắc đái tháo đường týp 1 (Type 1 diabetes). Đáng chú ý, do đặc tính khởi phát âm thầm, ước tính có tới 1 triệu người sống chung với đái tháo đường týp 2 mà chưa được chẩn đoán. Trung bình cứ mỗi 5 phút lại có thêm một bệnh nhân mới được chẩn đoán mắc đái tháo đường týp 2 tại Anh. Bệnh gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cá nhân và nền kinh tế y tế toàn cầu với xu hướng tăng liên tục từ năm 1995 đến năm 2010.

Đái tháo đường týp 2

Đái tháo đường týp 2 là thể bệnh phổ biến nhất tại Vương quốc Anh cũng như trên toàn thế giới, chiếm khoảng 85% tổng số bệnh nhân đái tháo đường. Cơ chế bệnh sinh chính bao gồm tình trạng kháng insulin (insulin resistance) kết hợp với rối loạn chức năng tế bào beta tuyến tụy. Bệnh thường khởi phát ẩn tàng và khoảng 85% bệnh nhân đái tháo đường týp 2 có tình trạng thừa cân hoặc béo phì. Các yếu tố nguy cơ hàng đầu được xác định bao gồm: tiền sử gia đình, béo phì (được xác định khi chỉ số BMI ≥ 30 kg/m²), tuổi tác gia tăng, ít hoạt động thể chất, chế độ ăn giàu chất béo và năng lượng, cùng yếu tố chủng tộc — đặc biệt là người gốc Châu Á và Afro-Caribbean sinh sống tại Anh. Tỷ lệ mắc bệnh ở nhóm người gốc Châu Á trên 60 tuổi tại Anh vượt quá 25%.

Đái tháo đường týp 1

Đái tháo đường týp 1 chiếm khoảng 15% tổng số bệnh nhân đái tháo đường, đặc trưng bởi sự phá hủy tế bào beta tuyến tụy do cơ chế tự miễn, dẫn đến thiếu hụt insulin tuyệt đối. Bệnh khởi phát nhanh với các triệu chứng điển hình: khát nhiều, tiểu nhiều và sút cân. Nếu không được điều trị kịp thời bằng insulin ngoại sinh, bệnh tiến triển nhanh đến mất nước, nhiễm toan ceton đái tháo đường, hôn mê và tử vong. Yếu tố di truyền đóng vai trò quan trọng khi tỷ lệ lưu hành cao nhất ở Scandinavia và thấp nhất ở Nhật Bản, đồng thời tăng dần theo khoảng cách xa xích đạo. Tại quần đảo Anh, tỷ lệ biến thiên từ 6,8/100.000 dân ở Cộng hòa Ireland đến 19,8/100.000 dân ở Scotland. Tỷ lệ mắc đái tháo đường týp 1 gia tăng nhanh trong 20 năm qua, đạt đỉnh ở lứa tuổi thiếu niên (đầu tuổi teen) ở cả hai giới với tỷ lệ nam nhỉnh hơn nhẹ, đồng thời có sự biến thiên theo mùa (thường gặp hơn vào mùa thu và mùa đông).

Chi phí kinh tế của bệnh đái tháo đường (năm 2000)

Tỷ lệ tử vong hàng năm ở người trưởng thành mắc đái tháo đường là khoảng 5,4%, gấp đôi so với người không mắc đái tháo đường, và tuổi thọ trung bình bị giảm từ 5 đến 10 năm. Chi tiêu của Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) cho bệnh đái tháo đường vào năm 2000 đạt 4.878.000.000 bảng Anh, chiếm 9% tổng ngân sách NHS. Chi phí này tương đương với 93.807.692 bảng/tuần, 13.401.098 bảng/ngày, 558.379 bảng/giờ, 9.306 bảng/phút và 155 bảng/giây. Phần lớn chi phí này phát sinh từ việc điều trị các biến chứng vi mạch và mạch máu lớn ảnh hưởng đến mắt, thận, hệ thần kinh và hệ tim mạch.

Chỉ số / Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tổng số người mắc ĐTĐ tại Anh1,4 triệu người, ước tính năm 2000-2008
Số ca ĐTĐ týp 2 đã chẩn đoán tại Anh1,25 triệu người (85% tổng số ca)
Số ca ĐTĐ týp 1 tại Anh0,15 triệu người (15% tổng số ca)
Số ca ĐTĐ týp 2 chưa được chẩn đoán tại AnhƯớc tính khoảng 1,0 triệu người
Tỷ lệ tử vong hàng năm ở người lớn mắc ĐTĐ5,4%, cao gấp 2 lần người không mắc ĐTĐ
Mức giảm tuổi thọ do ĐTĐGiảm từ 5 đến 10 năm
Chi phí NHS chi trả cho ĐTĐ (năm 2000)4.878.000.000 bảng Anh (9% ngân sách NHS)

Phân loại và tiêu chuẩn chẩn đoán

Đái tháo đường là một rối loạn chuyển hóa phức tạp đặc trưng bởi tình trạng tăng đường huyết mãn tính. Các hình thái phân loại đái tháo đường chính bao gồm:

  • Đái tháo đường týp 1: Phá hủy tế bào beta do tự miễn.
  • Đái tháo đường týp 2: Kháng insulin và suy giảm chức năng tế bào beta.
  • Đái tháo đường thai kỳ (gestational diabetes mellitus - GDM): Khởi phát trong thai kỳ, thường thoái triển sau sinh nhưng có nguy cơ tái phát và tăng nguy cơ tiến triển thành đái tháo đường týp 2 cũng như tăng huyết áp về sau. Yếu tố nguy cơ bao gồm béo phì, tiền sử sinh con to hoặc thai chết lưu.
  • Các thể khác: Đái tháo đường khởi phát ở người trẻ (MODY - di truyền mạnh), khiếm khuyết di truyền tiết insulin, bệnh lý tụy ngoại tiết (xơ nang tụy, viêm tụy, ung thư tụy), bệnh nội tiết (hội chứng Cushing, bệnh đầu chi), và do thuốc/hóa chất (Corticosteroids làm tăng tân tạo glucose và tăng kháng insulin; Thuốc lợi tiểu Thiazide làm suy giảm tiết insulin; Thuốc chẹn beta làm giảm dung nạp glucose).

Tiêu chuẩn chẩn đoán theo WHO (1999) quy định rõ ngưỡng đường huyết huyết tương và máu toàn phần. Ở bệnh nhân không có triệu chứng lâm sàng, cần ít nhất hai mẫu đường huyết lúc đói bất thường để xác định chẩn đoán. Hai tình trạng tiền đái tháo đường quan trọng bao gồm: rối loạn đường huyết lúc đói (impaired fasting glucose - IFG) và dung nạp glucose giảm (impaired glucose tolerance - IGT), đây là các yếu tố nguy cơ tiến triển thành đái tháo đường týp 2 và biến chứng mạch máu.

Thực thể lâm sàng (WHO 1999)Nồng độ Glucose huyết tương tĩnh mạch (mmol/l)
Đái tháo đường - Lúc đói (Fasting)≥ 7,0 mmol/l (Máu toàn phần tĩnh mạch/mao mạch ≥ 6,1 mmol/l)
Đái tháo đường - 2 giờ sau nghiệm pháp nghiệm dung nạp glucose≥ 11,1 mmol/l (Máu toàn phần mao mạch ≥ 11,1 mmol/l; Tĩnh mạch ≥ 10,0 mmol/l)
Rối loạn dung nạp glucose (IGT) - Lúc đói< 7,0 mmol/l (Máu toàn phần tĩnh mạch/mao mạch < 6,1 mmol/l)
Rối loạn dung nạp glucose (IGT) - 2 giờ sau tải glucose≥ 7,8 đến < 11,1 mmol/l
Rối loạn đường huyết lúc đói (IFG) - Lúc đói≥ 6,1 đến < 7,0 mmol/l (Máu toàn phần ≥ 5,6 đến < 6,1 mmol/l)
Rối loạn đường huyết lúc đói (IFG) - 2 giờ sau tải glucose (nếu đo)< 7,8 mmol/l

Bình luận: Dữ liệu dịch tễ trong tài liệu phản ánh mô hình bệnh tật tại Vương quốc Anh giai đoạn 2000-2008. Tiêu chuẩn chẩn đoán trong nguồn bám theo khuyến cáo của WHO năm 1999. Trong thực hành lâm sàng hiện đại, các chỉ số như HbA1c (≥ 6.5% hoặc ≥ 48 mmol/mol) đã được bổ sung rộng rãi vào tiêu chuẩn chẩn đoán chính thức bên cạnh đường huyết huyết tương lúc đói và nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (OGTT). Thông tin theo [Diabetes and its management, 2008]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.

Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Bệnh lý võng mạc đái tháo đường là biến chứng vi mạch sớm và nghiêm trọng. Do đái tháo đường týp 2 thường có thời gian diễn tiến âm thầm trước khi phát hiện, việc khám tầm soát đáy mắt có giãn đồng tử ngay tại thời điểm chẩn đoán đái tháo đường týp 2 là bắt buộc nhằm phát hiện sớm tổn thương vi mạch võng mạc.

Điểm thay đổi thực hành lâm sàng

  • Thực hiện xét nghiệm 2 lần đường huyết lúc đói bất thường để xác định chẩn đoán đái tháo đường ở bệnh nhân không có triệu chứng lâm sàng rõ rệt.
  • Tầm soát tích cực đái tháo đường týp 2 ở nhóm đối tượng nguy cơ cao bao gồm người béo phì (BMI ≥ 30 kg/m²), người gốc Châu Á hoặc Afro-Caribbean, và người trên 40 tuổi.
  • Lưu ý tác dụng phụ gây tăng đường huyết của các nhóm thuốc thường dùng trong điều trị nội khoa như Corticosteroids, lợi tiểu Thiazide và chẹn beta.
  • Theo dõi sát các bệnh nhân có rối loạn IFG hoặc IGT vì đây là những đối tượng có nguy cơ cao tiến triển thành đái tháo đường thực sự và gặp biến chứng mạch máu.

Tài liệu tham khảo:

Watkins P J, Amiel S A, Howell S L et al, 2008, Epidemiology, classification and diagnostic criteria of diabetes mellitus, Diabetes and its management (6th edn), Blackwell Publishing, pp. 1-10.

Xem thêm