Tài liệu Vaughan & Asbury's General Ophthalmology (2017) cung cấp tổng quan về các nhóm thuốc nhãn khoa phổ biến, bao gồm thuốc gây tê, thuốc giãn đồng tử, thuốc điều trị glaucoma, thuốc chống viêm, thuốc chống nhiễm trùng và các tác nhân chẩn đoán. Việc hiểu rõ dược động học và các tác dụng phụ hệ thống là yếu tố then chốt để đảm bảo an toàn cho bệnh nhân trong thực hành lâm sàng.
Thuốc gây tê tại chỗ và tiêm
Thuốc gây tê tại chỗ (topical anesthetics) như proparacaine, tetracaine và benoxinate có hiệu lực tương đương, thường dùng cho các thủ thuật chẩn đoán và điều trị như đo nhãn áp (tonometry) hoặc lấy dị vật. Lidocaine 3.5% gel và cocaine 1-4% cũng được sử dụng. Lưu ý quan trọng là không bao giờ kê đơn thuốc gây tê tại chỗ cho bệnh nhân tự dùng tại nhà vì nguy cơ biến chứng giác mạc. Đối với gây tê tiêm, lidocaine, mepivacaine và ropivacaine có tác dụng ngắn, trong khi bupivacaine và levobupivacaine có tác dụng kéo dài. Khi kết hợp với epinephrine, nồng độ không được vượt quá 1:200,000 để tránh loạn nhịp tim. Hyaluronidase có thể được thêm vào để tăng độ lan tỏa và rút ngắn thời gian khởi phát tác dụng xuống còn 1 phút.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Liều tối đa bupivacaine/levobupivacaine | 150 mg, tài liệu không nêu cỡ mẫu |
| Liều tối đa lidocaine không epinephrine | 4.5 mg/kg, tài liệu không nêu cỡ mẫu |
| Liều tối đa lidocaine có epinephrine | 7 mg/kg, tài liệu không nêu cỡ mẫu |
| Thể tích tối đa peribulbar/sub-Tenon | 15 mL, tài liệu không nêu cỡ mẫu |
Bình luận: Thông tin theo Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 2017; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc sử dụng thuốc gây tê tại chỗ kéo dài có thể gây độc tính biểu mô giác mạc nghiêm trọng, cần thận trọng tối đa.
Thuốc giãn đồng tử và liệt điều tiết
Thuốc giãn đồng tử (mydriatics) như phenylephrine hydrochloride (0.12%, 2.5%, 10%) tác động lên hệ giao cảm mà không gây liệt điều tiết. Thuốc liệt điều tiết (cycloplegics) như atropine, scopolamine, homatropine, cyclopentolate và tropicamide tác động lên hệ phó giao cảm. Atropine là thuốc liệt điều tiết mạnh và kéo dài, có thể tồn tại tác dụng đến 2 tuần trong mắt bình thường. Cần thận trọng khi dùng thuốc giãn đồng tử ở mắt có góc tiền phòng hẹp do nguy cơ gây glaucoma góc đóng. Cyclopentolate thường được ưa chuộng hơn trong thăm khám nhờ thời gian tác dụng ngắn hơn.
Thuốc điều trị Glaucoma
Các nhóm thuốc chính bao gồm prostaglandin analogs (bimatoprost, latanoprost, tafluprost, travoprost, unoprostone isopropyl), thuốc chẹn beta (betaxolol, carteolol, levobunolol, metipranolol, timolol), thuốc cường alpha-2 (apraclonidine, brimonidine), thuốc ức chế carbonic anhydrase tại chỗ (brinzolamide, dorzolamide) và thuốc cường cholinergic trực tiếp (carbachol, pilocarpine). Prostaglandin analogs thường dùng 1 lần mỗi ngày vào buổi tối. Thuốc chẹn beta không chọn lọc có nguy cơ gây tác dụng phụ hệ thống như co thắt phế quản và nhịp chậm, do đó chống chỉ định ở bệnh nhân hen suyễn hoặc COPD.
Thuốc chống viêm và chống nhiễm trùng
Corticosteroid tại chỗ được chỉ định cho các tình trạng viêm tiền phòng. Các thuốc NSAIDs (indomethacin, flurbiprofen, bromfenac, diclofenac, ketorolac, nepafenac) thường được dùng để giảm viêm sau phẫu thuật hoặc điều trị viêm kết mạc dị ứng. Đối với nhiễm trùng, các kháng sinh fluoroquinolones (ciprofloxacin, gatifloxacin, moxifloxacin, norfloxacin, ofloxacin) là lựa chọn hàng đầu cho loét giác mạc và viêm kết mạc do vi khuẩn. Kháng sinh tại chỗ nên được sử dụng thận trọng để tránh phát triển vi khuẩn kháng thuốc.
Tác dụng phụ hệ thống và cách giảm thiểu
Thuốc nhỏ mắt có thể hấp thụ qua niêm mạc mũi vào hệ tuần hoàn, gây tác dụng phụ toàn thân nghiêm trọng, đặc biệt với thuốc chẹn beta như timolol. Để giảm thiểu hấp thụ hệ thống, cần tuân thủ nguyên tắc: chỉ dùng 1 giọt mỗi lần, ấn vào góc trong mắt (lacrimal drainage system) trong 2 phút sau khi nhỏ để chặn đường dẫn lưu lệ, và lau sạch thuốc thừa. Nếu dùng nhiều loại thuốc, nên cách nhau ít nhất 10 phút.
- Luôn kiểm tra tiền sử tim phổi trước khi kê đơn thuốc chẹn beta.
- Ưu tiên dùng nồng độ thấp nhất có hiệu quả điều trị.
- Hướng dẫn bệnh nhân kỹ thuật ấn góc trong mắt để giảm hấp thụ toàn thân.
- Tránh kê đơn thuốc gây tê tại chỗ cho bệnh nhân tự sử dụng.
- Sử dụng thuốc không chất bảo quản (preservative-free) cho bệnh nhân nhạy cảm.
Tài liệu tham khảo:
Riordan-Eva P, Fraunfelder FW, McDaniel LM, 2017, Ophthalmic Therapeutics, Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 19th Ed, 917-964.