Nguyên lý quang học và khúc xạ lâm sàng trong nhãn khoa

Bs Ngô Hữu Thế
13.11.26
Last Updated

Quang học hình học

Tốc độ, tần số và bước sóng của ánh sáng liên quan chặt chẽ với nhau qua biểu thức tần số bằng tốc độ chia cho bước sóng. Trong môi trường chân không, tốc độ ánh sáng đạt xấp xỉ 3 x 10^8 m/s. Chiết suất (index of refraction) của một chất được định nghĩa là tỷ số giữa tốc độ ánh sáng trong chân không và tốc độ ánh sáng trong chất đó. Chiết suất của không khí là khoảng 1.0003. Hệ số nhiệt của chiết suất tăng theo nhiệt độ, với tốc độ thay đổi ở nhựa và thủy dịch cao gấp khoảng 150 lần so với thủy tinh, gây khó khăn cho các thiết bị quang học chính xác.

Định luật phản xạ và khúc xạ

Các tia tới, tia phản xạ và tia khúc xạ cùng nằm trong một mặt phẳng gọi là mặt phẳng tới. Theo định luật Snell, tích của chiết suất môi trường chứa tia tới và sin góc tới bằng tích của chiết suất môi trường chứa tia khúc xạ và sin góc khúc xạ (n sin I = n' sin I'). Nguyên lý Fermat phát biểu rằng tia sáng đi từ điểm này đến điểm khác theo con đường tốn ít thời gian nhất. Khi ánh sáng đi từ môi trường chiết suất cao sang môi trường chiết suất thấp, nếu góc tới tăng dần, sẽ đạt đến góc tới hạn (critical angle) nơi xảy ra hiện tượng phản xạ toàn phần (total internal reflection). Đối với thủy dịch (n = 1.34), góc tới hạn là 48 độ.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Chiết suất chân không1.00000
Chiết suất không khí1.0003
Chiết suất thủy dịch1.34
Góc tới hạn thủy dịch48 độ
Tốc độ ánh sáng chân không3 x 10^8 m/s

Phương pháp tính toán trong quang học

Có hai phương pháp chính: phương pháp lượng giác (trigonometric method) chính xác và không giả định, và phương pháp đại số (algebraic method) dựa trên các giả định đơn giản hóa như thấu kính mỏng. Phương pháp đại số thường được dùng để tính toán công suất thấu kính (diopter - D), trong đó công suất là nghịch đảo của tiêu cự tính bằng mét. Các thấu kính công suất cao cần được mô tả bằng ba giá trị: bán kính cong, chiết suất và độ dày. Khi thay đổi khoảng cách đỉnh (vertex distance), công suất hiệu dụng của thấu kính cũng thay đổi, đòi hỏi tính toán lại để duy trì hiệu quả điều chỉnh.

Quang học và mắt người

Mô hình mắt giản lược của Gullstrand giả định giác mạc là bề mặt khúc xạ duy nhất với chiều dài trục 22.5 mm và chiết suất 1.33. Tuy nhiên, đây là sự đơn giản hóa quá mức. Hệ thống quang học của mắt người chính xác hơn khi được coi là hệ thống ba thấu kính: thấu kính thủy dịch, thấu kính tinh thể và thấu kính dịch kính. Sự điều tiết (accommodation) giúp mắt thay đổi công suất khúc xạ để tập trung vào vật gần thông qua thay đổi độ cong của thủy tinh thể. Khả năng phân giải trung bình của mắt người bình thường là 1 phút cung.

ThuốcLiều khởi đầuLiều duy trìTối đaLưu ý theo dõi
Cyclopentolate 1%1 giọt1 giọt, 2 lầntài liệu không nêu30 phút trước khi đo khúc xạ
Atropine 0.5% hoặc 1%tài liệu không nêu2 lần/ngàytài liệu không nêuDùng trong 3 ngày; theo dõi độc tính (sốt, đỏ bừng, mạch nhanh)
Bình luận: Thông tin theo Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Cần lưu ý rằng các công thức tính công suất IOL (SRK, SRK II) hiện nay đã được thay thế bằng các công thức thế hệ mới (Hoffer Q, Haigis, SRK/T) dựa trên các thông số sinh trắc học phức tạp hơn. Việc sử dụng atropine cần thận trọng ở trẻ em do nguy cơ tác dụng phụ toàn thân.
  • Kiểm tra khoảng cách đỉnh khi thay đổi từ kính gọng sang kính tiếp xúc để điều chỉnh công suất phù hợp.
  • Sử dụng thuốc liệt điều tiết (cycloplegic) bắt buộc ở trẻ em để xác định chính xác độ viễn thị tiềm ẩn.
  • Áp dụng quy tắc Prentice để tính toán hiệu ứng lăng kính khi tâm quang học của kính không trùng với trục thị giác.
  • Sử dụng phương pháp retinoscopy để xác định khách quan điểm trung hòa (point of neutralization) trong khúc xạ.
  • Nhận diện các loại loạn thị (theo quy luật, ngược quy luật, chéo) để lựa chọn phương pháp điều chỉnh bằng kính trụ hoặc kính tiếp xúc cứng.

Tài liệu tham khảo:

Paul Riordan-Eva, 2018, Optics & Refraction, Vaughan & Asbury's General Ophthalmology 19th Ed, trang 886-916.

Xem thêm