Nghiên cứu của Atkinson et al. (1991) trên 100 bệnh nhân tại phòng khám đau thắt lưng cho thấy tỷ lệ trầm cảm nặng suốt đời là 32% ở nhóm đau mạn tính so với 16% ở nhóm chứng, với nguy cơ tương đối (relative risk) là 9.0 cho việc phát triển trầm cảm nặng sau khi khởi phát đau. Chương sách này tổng hợp các chiến lược dược lý tâm thần nhằm tối ưu hóa quản lý đau mạn tính có kèm bệnh lý tâm thần đồng mắc.
Dịch tễ học
Theo các tiêu chuẩn của DSM, 60% đến 80% bệnh nhân tại các phòng khám đau có bệnh lý tâm thần. Trầm cảm nặng ảnh hưởng từ 30% đến 50% bệnh nhân tại các phòng khám đau, tiếp theo là các rối loạn lo âu, rối loạn nhân cách, rối loạn dạng cơ thể và rối loạn sử dụng chất. Tỷ lệ đau mạn tính ở người trưởng thành ước tính từ 20% đến 45%. Bệnh nhân có bệnh lý tâm thần đồng mắc thường báo cáo cường độ đau cao hơn và mức độ tàn phế liên quan đến đau lớn hơn. Đa số bệnh nhân phát triển bệnh lý tâm thần sau khi khởi phát đau mạn tính.
Phân loại tâm thần học
Các bác sĩ sử dụng DSM-5 hoặc ICD-10 để chẩn đoán. Mặc dù các tiêu chuẩn này có độ tin cậy cao, nhưng không phải tất cả đều có độ giá trị (validity) tương đương. Việc hiểu rõ các đặc điểm nổi bật của từng bệnh lý là cần thiết để giải mã chẩn đoán tâm thần cho bác sĩ điều trị đau.
Trầm cảm nặng và trầm cảm dưới ngưỡng
Trầm cảm nặng (Major Depressive Disorder - MDD) yêu cầu khí sắc trầm cảm và mất hứng thú (anhedonia) trong ít nhất 2 tuần. Nguy cơ mắc MDD suốt đời là 7% đến 12% ở nam và 20% đến 25% ở nữ. Nguy cơ trầm cảm nặng ở bệnh nhân đau cao gấp ít nhất hai lần. Trầm cảm không được điều trị có nguy cơ tử vong do tự sát từ 10% đến 15%. Ngay cả trầm cảm dưới ngưỡng cũng có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm thể chất liên quan đến đau mạn tính.
Điều trị trầm cảm
Thuốc chống trầm cảm cần 2 đến 4 tuần để có đáp ứng ban đầu và 4 đến 8 tuần để cải thiện lâm sàng đầy đủ. Bệnh nhân nên duy trì thuốc 6 đến 12 tháng cho đợt trầm cảm đầu tiên và 5 năm cho đợt tái phát. Khoảng 60% bệnh nhân đáp ứng với thuốc đầu tiên, và ít nhất 80% đáp ứng với ít nhất một loại thuốc. Người cao tuổi cần liều khởi đầu thấp hơn (1/4 đến 1/2 liều chuẩn) và chuẩn độ chậm hơn.
| Thuốc | Liều khởi đầu | Liều duy trì | Tối đa | Lưu ý theo dõi |
|---|
| Citalopram | 10 mg qd | 20–40 mg qd | 60 mg/day | tài liệu không nêu |
| Fluoxetine | 10 mg qd | 20–40 mg qd | 80 mg/day | tài liệu không nêu |
| Fluvoxamine | 25 mg qd | 50–100 mg bid | 300 mg/day | tài liệu không nêu |
| Paroxetine | 5–10 mg qd | 20–40 mg qd | 60 mg/day | tài liệu không nêu |
| Sertraline | 25 mg qd | 50–150 mg qd | 200 mg/day | tài liệu không nêu |
| Amitriptyline | 10–25 mg qd | 75–150 mg qd | 300 mg/day | EKG nếu có bệnh tim |
| Desipramine | 10–25 mg qd | 75–150 mg qd | 300 mg qd | Nồng độ huyết tương |
| Venlafaxine | 37.5 mg/day | 150–225 mg/day | 375 mg/day | Huyết áp |
| Duloxetine | 30 mg qd | 60 mg qd | 120 mg/day | Không dùng nếu suy thận/gan |
| Bupropion | 75 mg bid | 100–150 mg bid | 600 mg/day | Tránh nếu có tiền sử co giật |
Bình luận: Thông tin theo [Issa et al., 2018]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc sử dụng thuốc chống trầm cảm trong đau mạn tính đòi hỏi sự thận trọng về tương tác thuốc, đặc biệt là hội chứng serotonin (serotonin syndrome) khi phối hợp nhiều thuốc.
Điểm cốt lõi (Key Points)
- Thuốc chống trầm cảm cần 2-4 tuần cho đáp ứng ban đầu và 4-8 tuần cho cải thiện đầy đủ.
- SSRIs phong tỏa bơm tái hấp thu serotonin tiền synap (presynaptic serotonin reuptake pump) tại hệ thần kinh trung ương.
- TCAs ức chế tái hấp thu serotonin và norepinephrine, có đặc tính giảm đau độc lập với tác dụng chống trầm cảm.
- TCAs có đặc tính giống quinidine, có thể gây loạn nhịp và kéo dài khoảng QTC.
- Amitriptyline chuyển hóa thành nortriptyline, imipramine chuyển hóa thành desipramine.
- SNRIs ức chế tái hấp thu serotonin và norepinephrine, giúp tăng tỷ lệ thuyên giảm trầm cảm.
- Duloxetine là thuốc hướng thần duy nhất được FDA chấp thuận cho cả đau và bệnh lý tâm thần.
- Milnacipran được FDA chấp thuận cho đau cơ xơ hóa (fibromyalgia).
- Bupropion ức chế tái hấp thu norepinephrine và dopamine, có đặc tính kích thích tâm thần.
Thay đổi thực hành lâm sàng:
- Luôn rà soát thuốc/thực phẩm chức năng trước khi kê đơn SSRI để tránh hội chứng serotonin.
- Bắt đầu liều thấp (1/4-1/2 liều chuẩn) và tăng dần trong 2-3 tuần để cải thiện tuân thủ.
- Thực hiện EKG nền cho bệnh nhân dùng TCAs nếu có tiền sử bệnh tim hoặc dùng thuốc kéo dài QTC.
- Ưu tiên Duloxetine cho bệnh nhân đau thần kinh có kèm bệnh lý tâm thần.
- Theo dõi sát nồng độ huyết tương khi dùng TCAs liều cao.
Tài liệu tham khảo:
Mohammed A. Issa, Zwade Marshall, Ajay D. Wasan, 2018, Chapter 48: Psychopharmacology for Pain Medicine, Essentials of Pain Medicine, 4th Edition, pp. 427-436.