Rối loạn sử dụng chất và cai nghiện ở bệnh nhân đau mạn tính

Bs Ngô Hữu Thế
18.11.26
Last Updated

Nghiên cứu của Hobelmann và Clark (2018) về rối loạn sử dụng chất và cai nghiện ở bệnh nhân đau mạn tính cho thấy tỷ lệ rối loạn sử dụng chất ở nhóm bệnh nhân này cao hơn so với dân số chung. Khoảng 2/3 bệnh nhân tại các phòng khám quản lý đau được kê đơn thuốc giảm đau opioid, tương đương với 8 triệu người tại Hoa Kỳ, với các hành vi lạm dụng opioid được ghi nhận ở khoảng 25% bệnh nhân ngoại trú chăm sóc ban đầu.

Sử dụng chất và đau mạn tính

Tỷ lệ nghiện ở bệnh nhân đau không do ung thư dao động từ 0% đến 50%, với 20% là con số ước tính nhất quán nhất. Tần suất rối loạn sử dụng opioid ở bệnh nhân đang điều trị opioid cao gấp 4 lần so với dân số chung (3,8% so với 61,3%) và thậm chí cao hơn ở bệnh nhân điều trị duy trì methadone (55,3% đến 61,3%). Các rối loạn tâm thần đồng mắc như trầm cảm, lo âu và rối loạn sử dụng chất là những yếu tố dự báo việc bắt đầu và duy trì sử dụng opioid thường xuyên. Bệnh nhân có rối loạn sử dụng chất có nguy cơ cao hơn về việc điều trị không đầy đủ và tự điều trị bằng thuốc bất hợp pháp. Các nguyên tắc đạo đức như lòng nhân ái, chất lượng cuộc sống và quyền tự quyết cần được cân nhắc khi sử dụng liệu pháp opioid mạn tính.

Rủi ro của điều trị dược lý cho đau mạn tính

Opioid có hiệu quả trong việc giảm đau, giảm khuyết tật liên quan đến đau, trầm cảm và mất ngủ trong ngắn hạn (tháng), nhưng thiếu bằng chứng về hiệu quả dài hạn (>1 năm). Việc sử dụng liên tục opioid với tác dụng chậm và thời gian tác dụng dài được ưu tiên để giảm thiểu hưng phấn ban đầu và triệu chứng cai giữa các liều. Benzodiazepines thường được kê đơn cho lo âu và mất ngủ ở bệnh nhân đau mạn tính, nhưng không có nghiên cứu nào chứng minh lợi ích cho các triệu chứng mục tiêu này. Việc kết hợp benzodiazepines với opioid có thể gây ra các vấn đề nghiêm trọng, bao gồm tử vong, với tỷ lệ nhập viện liên quan đến lạm dụng đồng thời tăng 570% từ năm 2000 đến 2010.

Chẩn đoán rối loạn sử dụng chất

Theo DSM-V, bệnh nhân phải thể hiện mô hình sử dụng chất dẫn đến suy giảm hoặc đau khổ, biểu hiện bởi ít nhất 2 trong 11 tiêu chí. Các hành vi như mất kiểm soát trong sử dụng thuốc, bận tâm quá mức với thuốc mặc dù đã giảm đau đầy đủ, và các hậu quả bất lợi là tiêu chí cốt lõi. Pseudoaddiction (nghiện giả) là tình trạng bệnh nhân có hành vi tìm kiếm thuốc do đau không được kiểm soát đầy đủ, các hành vi này sẽ biến mất khi liệu pháp opioid thích hợp được kê đơn. Việc sử dụng hợp đồng điều trị opioid (opioid contract) giúp làm rõ các điều kiện điều trị, bao gồm việc chỉ một bác sĩ chịu trách nhiệm kê đơn và các hậu quả đối với hành vi sai lệch.

Điều trị rối loạn sử dụng chất ở bệnh nhân đau mạn tính

Rối loạn sử dụng chất đang hoạt động là chống chỉ định tương đối đối với liệu pháp opioid mạn tính, trừ khi lợi ích lâm sàng vượt trội rủi ro. Bước đầu tiên là bệnh nhân phải thừa nhận vấn đề và bác sĩ cần ngăn chặn hành vi lạm dụng thuốc. Buprenorphine-naloxone có thể là một lựa chọn an toàn hơn để giảm đau cho bệnh nhân đau mạn tính có rối loạn sử dụng opioid. Mục tiêu điều trị chính là phục hồi chức năng.

Liệu pháp opioid dài hạn

Việc kê đơn opioid dài hạn là một thực hành được chấp nhận rộng rãi mặc dù còn nhiều tranh cãi. Một phân tích gộp cho thấy chỉ 0,05% bệnh nhân không có tiền sử lạm dụng chất phát triển nghiện khi điều trị bằng opioid dài hạn. Cần đánh giá rủi ro-lợi ích cẩn thận cho từng bệnh nhân trước khi bắt đầu.

Tại sao cần cai nghiện?

Cai nghiện là quá trình rút thuốc một cách an toàn và hiệu quả. Việc cai nghiện cần thiết khi tỷ lệ rủi ro-lợi ích không còn chấp nhận được hoặc khi bệnh nhân phụ thuộc sinh lý vào thuốc.

Cai nghiện Opioid

Yếu tố thiết yếu là giảm liều dần dần (gradual tapering). Triệu chứng cai bao gồm thèm thuốc, buồn nôn, nôn, tiêu chảy, kích động, lo âu, đau cơ, mất ngủ. Bệnh nhân đau thường cảm thấy khổ sở do hiện tượng đau hồi ứng (rebound pain).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ nghiện ở bệnh nhân đau không do ung thư0% đến 50%
Tỷ lệ rối loạn sử dụng opioid ở bệnh nhân điều trị opioid3,8% so với 61,3%
Tỷ lệ tử vong liên quan đến benzodiazepines trong các ca tử vong do opioid tại Utahlên đến 80%
Tỷ lệ bệnh nhân phát triển nghiện khi không có tiền sử lạm dụng chất0,05%

Thiết lập và Tác nhân

Cai nghiện có thể thực hiện nội trú hoặc ngoại trú. Nội trú cho phép giám sát chặt chẽ hơn. Các tác nhân ưu tiên là chất chủ vận thuần túy có thời gian bán thải dài như methadone, morphine hoặc oxycodone giải phóng kéo dài, và miếng dán fentanyl. Buprenorphine-naloxone là một lựa chọn khác giúp giảm mức độ nghiêm trọng của hội chứng cai.

ThuốcLiều khởi đầuLiều duy trìTối đaLưu ý theo dõi
Buprenorphine (SQ/IM)0,1 mgtài liệu không nêutài liệu không nêuTest liều để tránh cai cấp tính
Buprenorphine (SL)1,0 mgtài liệu không nêutài liệu không nêuTest liều để tránh cai cấp tính

Lịch trình và Theo dõi

Không có sự khẩn cấp trong việc rút ngắn thời gian cai nghiện trừ khi có hành vi sai lệch nguy hiểm. Quá trình cai nghiện không kết thúc khi hoàn thành giảm liều opioid. Bệnh nhân cần được theo dõi lâu dài để phòng ngừa tái phát.

Cai nghiện Benzodiazepine

Cai nghiện benzodiazepine nguy hiểm hơn cai nghiện opioid, bao gồm nguy cơ co giật, ảo giác, sốt cao và mê sảng (delirium tremens). Kỹ thuật cai bao gồm giảm liều dần dần hoặc thay thế bằng thuốc có thời gian bán thải dài như diazepam hoặc clonazepam.

Bình luận: Thông tin theo Hobelmann & Clark, 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các tác giả nhấn mạnh việc phân biệt giữa phụ thuộc sinh lý và nghiện thực sự là chìa khóa để tránh việc ngừng thuốc không cần thiết ở bệnh nhân đau mạn tính. Hạn chế của tài liệu là dựa trên sự đồng thuận chuyên gia cho nhiều hướng dẫn lâm sàng do thiếu bằng chứng RCT dài hạn.
  • Thực hiện đánh giá toàn diện về tiền sử tâm thần và lạm dụng chất trước khi kê đơn opioid dài hạn.
  • Sử dụng hợp đồng điều trị (opioid contract) để thiết lập ranh giới rõ ràng với bệnh nhân.
  • Ưu tiên các thuốc có thời gian bán thải dài khi thực hiện cai nghiện opioid để giảm thiểu triệu chứng cai giữa các liều.
  • Theo dõi chặt chẽ các hành vi sai lệch (aberrant behaviors) như mất thuốc, yêu cầu liều cao hơn hoặc tìm kiếm thuốc từ nhiều nguồn.
  • Cảnh giác với nguy cơ tử vong cao khi kết hợp benzodiazepines và opioid.

Tài liệu tham khảo:

J. Gregory Hobelmann, Michael R. Clark, 2018, Chapter 47: Substance Use Disorders and Detoxification, Essentials of Pain Medicine, 4th Edition, pp. 419-426.

Xem thêm